سبد خرید
0

هیچ محصولی در سبد خرید نیست.

شاخص پايداری شهری

شاخص پايداري شهري

      يك تعريف از شاخص­هاي پايداري شهري اين است كه آن­ها «آزمايش­هايي از پايداري و منعكس كننده امري پايه و اساسي براي سلامت اقتصادي،‌ اجتماعي و زيست محيطي يك جامعه در طول نسل­هاي مختلف هستند. اين تعريف نقطه آغاز خوبي را فراهم مي­نمايد، اما نيازمند تكميل است با نگاه دقيق به عنصر شاخص در ميان «شاخص هاي پايداري شهري» بايد به خاطر داشت كه اغلب اين شاخص­ها ابزارهايي براي ساده سازي يك واقعيت پيچيده هستند. بنابراين واژه، شاخص تنها بايد در زمينه­هايي به كار گرفته شود كه اشاره­اي به حالات يا مشكلات را فراهم مي­نمايند. از آن جايي كه هر شاخص به تنهايي قادر به ارائه يك تصوير كامل نيست براي تشخيص ويژگي­هاي ابعاد يا جنبه­هاي مختلف يك موفقيت اغلب لازم است كه مجموعه گسترده­اي از شاخص­ها به كار گرفته شوند.

       شاخص­هاي پايداري شهري را مي توان از طريق شاخص­هاي ساده: زيست­محيطي، اقتصادي، اجتماعي،کالبدی و مدیریتی با توجه به اين واقعيت كه آن­ها: تركيبي، آينده­نگر، توزيعي، ايجاد شده توسط گروه­هاي مختلف درون جامعه هستند تعيين نمود.

     تمام شاخص­های پایداری باید ویژگی آخر را داشته باشند. باید توجه داشت که ایجاد شاخص پایداری واحدی که هر سه ویژگی اولیه را شامل باشد، امکان­پذیر نیست؛ اما در عین حال تمام این شاخص­ها باید دارای حداقل یکی از این ویژگی­ها باشند. و نیز در میان مجموعه ارائه شده از شاخص­های پایداری باید تمام این ویژگی­ها باشند (ویلر و بیتلی1384، 329).

شاخص­های ترکیبی

       شاخص­های پایداری به دلیل این که در تلاش برای ایجاد ارتباط میان ابعاد اقتصادی، زیست­محیطی، اجتماعی،کالبدی و مدیریتی پایداری هستند، ترکیبی و ادغام­کننده محسوب می­شوند.موجود در یک محدوده شهری مثالی از یک شاخص ترکیبی است. و این شاخص می­تواند به عنوان شاخصی از اتلاف صورت گرفته در فعالیت صنعتی و محدودیت­های زیست محیطی توسعه مجدد (در صورت آلودگی زمین) در نظر گرفته شود. یک شاخص ترکیبی دیگر می­تواند نرخ بیکاری باشد که تعیین کننده میزان فشارهای اقتصادی و اجتماعی موجود است.

      شاخص­های مرکب، که دو یا تعداد بیشتری شاخص را در کنار یکدیگر در نظر می­گیرند می­توانند به عنوان شاخص­های ترکیبی مورد استفاده واقع شوند. برای مثال هزینه بازیافت هر تن زباله بازیافت شده یک شاخص مرکب است که ملاحظات اقتصادی و زیست­محیطی را ترکیب  می­نماید.

      متأسفانه ایجاد شاخص­های مرکب پیچیده­تر، با بعضی مشکلات روش شناختی روبرو است که مواردی همچون تعیین میزان ضریب هر شاخص مجزا، چگونگی استاندارد نمودن واحد معیارهای مختلف و چگونگی انتخاب یک تکنیک تجمعی یا تکثری را شامل می­شود. با وجود چنین مشکلاتی، برخی شاخص­های مرکب همچون معیار توسعه انسانی دارای اعتبار و شهرت قابل توجه هستند، چرا که میزان اطلاعات موجود در شاخص­های منفرد را به یک شاخص واحدکاهش داده اند  (ویلر و بیتلی ،1384 :329).

3-2-6  شاخص­های آینده­نگر

      دومین ویژگی مهم شاخص­های پایداری این است که اگر برای تعیین پیشرفت جهت تحقق میان نسل­ها مورد استفاده قرار گیرند باید آینده­نگر باشند. ساده­ترین نوع شاخص­های آینده­نگر در شاخص رونده است این شاخص، روندهای تاریخی را تشریح کرده و اطلاعاتی غیر مستقیم در مورد آینده پایداری را فراهم می­نماید. برای مثال با بررسی روندهای تاریخی اغلب مشخص می­شود مسیر توسعه مورد استفاده قبلی، احتمالاً نمی­تواند در آینده پایدار باشد. به هر حال، از آن جایی که شاخص روند، اطلاعات غیرمستقیم را در مورد آینده فراهم می­سازد، برای اخذ تصمیمات واکنشی بیشتر از تصمیمات اساسی قابل استفاده خواهد بود. 

       در صورتی که بتوان شاخص­های روند را به نقاط مرجع مشخص کننده قدم­های میانی یا نهایی در حرکت به سوی    برآورده­سازی اهداف پایداری متصل نمود، قابلیت­های آینده نگری آن­ها افزایش می یابد. دونوع اصلی نقاط مرجع، اهداف کمی و آستانه­ها هستند. اهداف کمی سطوحی هستند که در صورت تحقق پایداری باید در آینده برآورده شوند؛ در حالی که آستانه­ها سطوحی هستند که نباید از آن­ها تجاوز نمود. آستانه­ها به گونه­ای علمی تعیین می­شوند و ممکن است دارای وضعیت انتظام بخشی نیز باشند. مثال­های آن شامل استانداردهای کیفیت آب و هوا می­شود. اهداف می­توانند به صورتی آزادانه­تر با استفاده از اعداد مشخص (برای مثال کاهش ضایعات جامعه در حدود 50 درصد در سال 2010)، با مقایسه با معیارهای بالادستی (برای مثال ، اهداف ملی یا استانی) و یا با معیارهای عمومی (برای مثال سطح فقر) مشخص شوند. یک آستانه، همچون استاندارد کیفیت هوا، می­تواند بخشی از یک هدف نیز باشد. (برای مثال، افزایش صفردرصدی استاندارد در سال 2020)

       «نقاط مرجع»، کاربردی معروف از به کارگیری اهداف برای محاسبات حکومتی است. در سال 1991، کمیته پیشرفت آرگون اولین گزارش اصلی خود از نقاط مرجع را ارائه نمود که در آن 272 شاخص زیست­محیطی، اجتماعی و رفاه اقتصادی در این ایالت مورد بررسی قرار گرفته بود. این کمیته همچنین مجموعه­ای از اهداف را برای هر شاخص تعیین نمود که باید طی چند دوره منظم تا سال 2010 برآورده می­شدند. آن­ها به این اهداف به عنوان نقاط مرجع اشاره نمودند.  شاخص­های موجود در گزارش اساساً شاخص­های خروجی بودند (برای مثال تعداد خانوارهایی که آب آشامیدنی مورد مصرفشان به استاندارد مورد نظر حکومت نرسیده است)؛ تا این که شاخص­های ورودی باشند (برای مثال هزینه­های صورت گرفته در خدمات آب)؛ و اغلب برای کمک به محدوده گسترده­ای از اولویت های برنامه و بودجه مورد استفاده قرار می­گرفتند. اهداف کمی و آستانه­ها هر دو در معیارهای سیاست­گذاری زیست­محیطی ملی هلند وجود دارند. هر معیار دارای   مجموعه­ای از اهداف برای تاریخ های مشخص در آینده هستند ( برای مثال سال­های 2000 یا 2010).

       نوع دیگری از شاخص­های آینده­نگر، «شاخص­های پیش­بینی» هستند. شاخص­های پیش­بینی پایداری برای بررسی وضعیت آینده و ایجاد متغیرهای توصیفی از محیط زیست، اقتصاد، اجتماع و یا ارتباط میان آن­ها به مدل­های ریاضی متکی هستند. سطوح جمعیت و رشد جمعیت، معمولاً به عنوان شاخص­های پیش­بینی درگزارش های برنامه­ریزی مورد استفاده قرار می­گیرند.

       «برات» (1991) معتقد است از آن جایی که تمام پیش­بینی­ها به طور ذاتی قابل بحث هستند، بهترین کاری که شاخص پیش­بینی می­تواند صورت دهد فراهم ساختن اطلاعات مناسب در مورد وضعیت­های آینده است. با این فرض که روش­های جمع­آوری اطلاعات قابل اعتماد هستند، فقط شاخص­های روند می­توانند اطلاعات قابل اعتمادی فراهم کنند.

       عدم قطعیت ذاتی موجود در شاخص­های پیش­بینی به پدید آمدن سومین نوع از شاخص­های پایداری که با عنوان   «شاخص شرطی» نامیده می­شوند، منجر شده است. شاخص­های شرطی بستگی به شکل سناریوی توسعه دارد. آن­ها پاسخی به این پرسش هستند: «اگر شاخص ارائه شده تحقق پیدا نمود و یا به حد مشخصی رسید، سطوح شاخص همراه آن در آینده چقدر خواهند بود؟» این نوع شاخص در تلاش برای غلبه بر مشکلاتی است که شاخص­های پایداری در پیش­بینی و آینده­نگری دارند (ویلر و بیتلی 1384، 331).

 

 

2-3-7  شاخص­های پراکنشی

         شاخص­های پراکنشی نه تنها قادر به اندازه­گیری برابری میان­نسلی هستند؛ بلکه قادرند برابری درون نسلی را نیز اندازه­گیری نمایند. آن­ها همچنین قادر به محاسبه وضعیت­های پراکنشی (اجتماعی،  اقتصادی، زیست­محیطی) درون جمعیت یا محدوده جغرافیایی هستند. شاخص­های تجمعی فضایی قادر به محاسبه اثرات پراکنشی نیستند. یک مثال آن GNP است، که حتی در صورت کاهش وضعیت اقتصادی بسیاری از گروه­های مختلف مردم و یا نواحی مختلف درون منطقه ممکن است افزایش پیدا کند. تجزیه شاخص­های خاصی برای جامعه همچون عواملی مثل سن، جنس و مکان می­تواند به غلبه بر این مشکل کمک نماید.

       شاخص­های پایداری نیز باید قادر به تشخیص میان زوال زیست­محیطی منابع محلی و غیر محلی و  اثرات زیست­محیطی در هر دوی این مقیاس­ها باشند. یک جامعه پایین دست در عین آسیب­دیدگی تدریجی از آلودگی آب نواحی بالادست و یا آلودگی هوای منتقل شده توسط باد، ممکن است در ظاهر جمعیت اندکی را تولید نماید، و تمام ویژگی­های یک جامعه پایدار را به نمایش بگذارد. ایجاد شاخص­هایی که منابع آلودگی موجود خارج از کنترل جامعه محلی را مشخص می­کنند، به ایجاد یک فرمول سیاست واکنش مناسب در مقابل نابرابری­های جغرافیایی کمک می­کند. به علاوه شاخص­های پایداری باید میزان تأثیرگذاری هر جامعه محلی در زوال محیط­زیست دیگر جوامع، مناطق، و یا حتی کل جهان را مشخص نماید  (ویلر و بیتلی 1384، 333).

 شاخص­های پایداری کاربری اراضی شهری

      پایداری درکاربری اراضی به معنای آن است که از امکانات و توان بالقوه هر قطعه زمین چنان بهره­گیری شود که این توان نه تنها کاهش نیابد و از بین نرود، بلکه به طور مداوم بر ظرفیت و یا ایستایی آن افزوده  گردد. در غیر این صورت، با توجه به این که زمین یک منبع محدود و آسیب پذیر است، استفاده غیر منطقی و سودجویانه از آن منجر به نابودی و تباهی شده و در واقع نیستی و عدم نوع بشر را نیز در پی دارد. به همین دلیل، برنامه استفاده از زمین ضرورت داشته و از آن جا که این هدف به صورت انفرادی قابل دسترس نیست، بایستی برنامه­ریزی در سطح جامع وکلی با مشارکت تمامی افراد جامعه انجام گیرد.

      بر این اساس است که برنامه­ریزی در یک شهر، ناحیه یا منطقه در یک مقطع زمانی معین به وسیله تعداد زیادی از افراد، گروه­ها، شرکت­ها یا سازمان­های دولتی که همگی دارای اهداف و وظایف مختلف هستند، انجام می­گیرد. بر این اساس، می­توان بهترین شاخص­های کاربری اراضی را به شرح ذیل عنوان نمود.

 

6): شاخص­های پایداری اجتماعی کاربری اراضی

 

 

 

 

 

 

 

شاخص­

اجتماعی

ردیف

عنصر ناپایداری

نوع شاخص

محدوده

شرح و تفسیر شاخص

ابزار

1

مساحت کاربری سازگار با حریم تاریخی

درصد

حریم

نمایان­گر میزان حفاظت­های فرهنگی

GIS

2

حس زیباشناسی

 

محله

نمایان­گر دلپذیری محلی

GIS

3

تراکم یا توزیع گروه­های اقلیت

درصد

محله

نمایان­گر وابستگی اجتماعی

GIS

4

واحد مسکونی کم دوام

درصد

محله

نمایان­گر عدم احساس امنیت محل سکونت

GIS

5

واحد مسکونی و جمعیت

متوسط نفر بر واحد

محله

نمایان­گر میزان تراکم جمعیت در واحد مسکونی

GIS

6

واحد مسکونی و تعداد خانوار

متوسط خانوار بر واحد

محله

نمایان­گر میزان عدم آسایش اجتماعی

GIS

7

سرانه کاربری آموزشیآشبکه ارتباطی

درصد

محله

نمایان­گر میزان سرانه آموزشی

GIS

8

سرانه کاربری بهداشتی درمانی

درصد

محله

نمایان­گر میزان سرانه بهداشتی

GIS

9

سرانه کاربری خدماتی

درصد

محله

نمایان­گر میزان سرانه خدماتی

GIS

10

سرانه کاربری فرهنگی و مذهبی

درصد

محله

نمایان­گر میزان سرانه فرهنگی

GIS

11

سرانه کاربری ورزشی

درصد

محله

نمایان­گر میزان سرانه فراغتی

GIS

12

سرانه کاربری انتظامی

درصد

ناحیه

نمایان­گر میزان سرانه امنیتی

GIS

13

سرانه کاربری شبکه ارتباطی

درصد

محله

نمایان­گر میزان گسترش شبکه ارتباطی

GIS

14

سرانه کاربری اداری،کارگاهی، جهانگردی

درصد

محله

نمایان­گر میزان آلودگی زیست اجتماعی

GIS

15

کاربری­ها یا مکان­های جرم خیز

درصد

محله

نمایان­گر احساس عدم امنیت  اجتماعی

GIS

16

کاربری­ها یا مکان­های تعامل اجتماعی

درصد

محله

نمایان­گر پیوندهای اجتماعی

GIS

7): شاخص­های پایداری زیست­محیطی کاربری اراضی

 

 

 

 

شاخص­

 زیست محیطی

ردیف

عنصر پایداری

نوع شاخص

محدوده

شرح و تفسیر شاخص

ابزار

1

مساحت کاربری شبکه ارتباطی

درصد

محله

نمایان­گر میزان گسترش شبکه ارتباطی

GIS

2

مساحت کاربری فضای سبز

درصد

محله

نمایان­گر دل­پذیری و سرسبزی منطقه­ای

GIS

3

ساختمان مسکونی دوطبقه و بیشتر

درصد

محله

نمایان­گر میزان گسترش ارتفاعی و کاهش اشغال زمین

GIS

4

مساحت کاربری مسکونی

درصد

محله

نمایان­گر گسترش منطقه­ای و تخریب محیط زیست

GIS

5

مساحت کاربری صنعتی

درصد

محله

نمایان­گر میزان آلودگی صنعتی

GIS

6

کاربری­های سازگار با حریم رودخانه­

درصد

محله

نمایان­گر گسترش منطقه­ای و تخریب محیط زیست

GIS

7

میزان گسترش شهر بر روی اراضی کشاورزی

درصد

محله

نمایان گر میزان از بین رفتن اراضی کشاورزی

GIS

8

الگوی جابجایی(عابران و اتومبیل­ها)

درصد

محله

نمایان­گر میزان آلودگی حمل و نقل

GIS

منبع: نگارنده بر اساس مطالعات نظری

 

جدول (3 – 8): شاخص­های پایداری اقتصادی کاربری اراضی

  

 

 

شاخص

اقتصادی

ردیف

عنصر پایداری

نوع شاخص

محدوده

شرح و تفسیر شاخص

ابزار

1

قیمت زمین در حریم

متوسط به ریال

محله

نمایانگر ارزش تجاری منطقه­ای

GIS

2

قیمت زمین در بافت پر

متوسط به ریال

محله

نمایان­گر ارزش اقتصادی

GIS

3

مساحت کاربری تجاری

درصد

محله

نمایان­گر اهمیت اقتصادی منطقه­ای

GIS

4

هزینه حمل و نقل با توجه به قیمت سوخت

متوسط به ریال

محله

نمایان­گر میزان هزینه برای دسترسی به امکانات و خدمات

GIS

منبع: نگارنده بر اساس مطالعات نظری

اکنون با توجه به شاخص­های ذکر شده در بالا بهترین شاخص­ها که امکان تحلیل آنها با توجه به داده­های در دسترس، وجود داشت و بیشترین تأثیر را بر پایداری کاربری اراضی داشتند؛ انتخاب شدند. این شاخص­ها عبارتند از:

9): شاخص­های ارزیابی پایداری کاربری اراضی

شاخص کلی

عنصر پایداری

نوع شاخص

محدوده

شرح و تفسیر شاخص

ابزار و روش تحلیل           

داده­های

 مورد مطالعه

 

 

شاخص­ کالبدی

قدمت بنا

مدت زمان ساخت (سال)

شهر

نمایان­گر عمر مفید بنا

GIS

طرح جامع بازنگری

نوع مصالح

درصد در کاربری­ها

محله

نمایان­گر ایمنی کالبدی

GIS

طرح جامع بازنگری

تعداد طبقات

درصد در کاربری­ها

محله

نمایان­گر گسترش فیزیکی و حفاظت فرهنگی

GIS

طرح جامع بازنگری

تراکم سازه

سطح در هکتار

شهر

نمایان­گر گسترش فیزیکی

GIS & KDE

طرح جامع بازنگری

تراکم مسکونی

تعداد در هکتار

شهر

نمایان­گر نسبت کاربری مسکونی به سایر کاربری­ها

GIS& KDE

طرح جامع بازنگری

کیفیت ابنیه

درصد در کاربری­ها

محله

نمایان­گر ایمنی کالبدی

GIS

طرح جامع بازنگری

 

شاخص­ اجتماعی

تراکم جمعیت

نفر در هکتار

شهر

نمایان­گر تراکم جمعیتی و نیاز به خدمات

GIS & KDE

سرشماری 1385

تراکم خانوار

تعداد در هکتار

شهر

نمایان­گر تراکم خانوار و نیاز به خدمات

GIS & KDE

سرشماری 1385

سرانه مسکونی

متر مربع برای هر نفر

محله

نمایان­گر احساس امنیت مسکونی

GIS

طرح جامع بازنگری و سرشماری 1385  

شاخص اقتصادی

قیمت زمین

ریال برای متر مربع

محله

نمایان­گر ارزش اقتصادی زمین

GIS

طرح جامع بازنگری

تراکم شاغلین

نفر در هکتار

شهر

نمایانگر جمعیت فعال دارای درآمد

GIS & KDE

سرشماری 1385

تراکم بیکاران

نفر در هکتار

شهر

نمایانگر جمعیت فعال بی درآمد

GIS & KDE

سرشماری 1385

شاخص­ زیست محیطی

فاصله از رودخانه

متر

شهر

نمایانگر ساخت و ساز در حریم رودخانه

GIS

طرح جامع بازنگری

فاصله از فضای سبز

متر

شهر

نمایانگر دلپذیری و سرسبزی محلی

GIS

طرح جامع بازنگری

فاصله از صنایع

متر

شهر

نمایان­گر آلودگی  زیست­محیطی

GIS

طرح جامع بازنگری

منبع: نگارنده بر اساس مطالعات نظری

 

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

توسط
تومان

تماس با ما

شماره تماس

برگشت به منوی تماس ها

اتصال به واتساپ

برگشت به منوی تماس ها

اتصال به تلگرام

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها