سبد خرید
0

هیچ محصولی در سبد خرید نیست.

 نظریه های برنامه ­ریزی کاربری اراضی شهری

 

 نظریه های برنامه ­ریزی کاربری اراضی شهری

بررسی پیشینه

چاپين هسته اصلي برنامه­ريزي كاربري زمين را هدايت تغييرات كاربري زمين دانسته است. بر اين اساس، به منظور مروري بر سابقه برنامه­ريزي كاربري زمين و هدايت و نظارت بر توسعة زمين، اين بخش در يك روند زماني به بررسي، نظريه­هاي مفهومي تغييرات كاربري زمين پرداخته و طرح­هاي كاربري زمين و شيوه­هاي اجرايي آنها را در هر دوره باز مي­شناسد.

 دوره پس از صنعت

         نظريه ­هاي تغييرات كاربري زمين

در ميان مشهورترين آغازگران مطالعات تغييرات استفاده از زمين، جورج پركينز مارش در ايالات متحده و فون تونن در آلمان مطرح مي­شوند. مارش حدود و جاذبة تأثيرات  فعاليت­هاي انسان را بر محيط زيست طبيعي سنجيد؛ در حالي كه فون تونن زمين را به عنوان منبع اقتصادي شناخت كه مهم­ترين عمل­كرد آن محصول­دهي است. اين دو ارائه كننده اولين راهكارهاي متقابل در مطالعات تغييرات نحوه استفاده از زمين هستند. با اين وجود ديدگاه مارش از زمين، محيط زيست طبيعي و تأثير انسان در تغييرات زيست محيطي هسته اصلي نظريه­هاي    طبيعي- اجتماعي و مدل­هاي يك­پارچة پيشنهادي در سال­هاي آتي است كه بيشتر مطابق نيازهاي امروز است. (Briassoulis: p22)

      طرح­هاي كاربري زمين

اين طرح ها، نقشه هايي بودند براي مكان­هاي توسعه نايافته كه بر حاكميت­هاي فردي و با قدرت اجراي فردي متكي بودند. آلفرد بتمن در كنفرانس سال 1928 شهرسازي، طرح ها را به عنوان يك طراحي جامع براي توسعه مرز شهرها عنوان كرد كه شامل مكان عمومي و حدود توسعه آينده شهر و توزيع عمومي ميان گروه­هاي مختلف كاربري زمين، مثل مسكوني، تجاري و صنعتي است كه براي 25 تا 50 سال آينده تهيه می­شود. ده سال بعد، كتاب طرح جامع[1] ادوارد بست، اين بحث را عنوان كرد كه طرح ها بايد هفت عامل مرتبط با زمين داشته باشند كه قابليت ارائه روي نقشه را داشته باشد: خيابان­ها، پارك­ها، مكان­هايي براي     ساختمان­هاي عمومي، ذخاير عمومي، شبكه­ها براي خدمات عمومي، اسكله­ها، مناطق منطقه بندي  شده براي زمين­هاي خصوصي Kaiser,1995)).

    ابزارهاي اجرايي طرح­ها

نخستين مقررات و ضوابط مربوط به چگونگي تقسيم اراضي شهري و تعيين شرايط استفاده از زمين به موضوعاتي مثل مالكيت زمين از نظر وظايف بخش عمومي، جلوگيري از سوء استفاده­هاي اقتصادي از  زمين، و حفظ بهداشت، ايمني و رفاه عمومي در برابر خطرات و سوانح طبيعي و صنعتي برمي­گردد. مقررات اوليه تفكيك زمين و كاربري اراضي در ابتدا بيشتر به رعايت اصول مهندسي و فني در تقسيم اراضي و ثبت قطعات و املاك معطوف بود. اجراي اين گونه ضوابط و مقررات بر حاكميت­ها و قدرت­هاي فردي متكي بود. (مهدي­زاده،: 1378، 633)

 نيمه اول قرن بيستم

       نظريه­ هاي تغييرات كاربري زمين

در دهه­هاي اول قرن بيستم، در پي بروز فرايندهاي صنعتي شدن و شهرگرايي، تغييرات مهمي در الگوي استفاده از زمين به وجود آمد. در اين دوره بيشتر تحليل هاي  علمي و سيستماتيك تغييرات استفاده از زمين، بر اساس نظريه ها و مدل­هاي برگرفته از زمينه­هاي علمي مختلف صورت گرفت؛ كه مهم­ترين آن­ها اقتصاد، جامعه شناسي و جغرافياست. به اين ترتيب اشكال جديدي از نظريه­پردازي و مدل­سازي در زمين و  نحوه استفاده از آن به وجود آمد: اقتصاد شهري و منطقه اي، جامعه­شناسي شهري، جغرافياي اجتماعي و اقتصادي. اين مفاهيم و   نظريه­ها، داراي برخي خصوصيات مشترك بودند كه به طور مستقيم بر تغييرات استفاده از زمين تأثير مي­گذاشت. بيشتر آن­ها براي مطالعه ساختار و تغييرات شهري و منطقه اي راهكارهايي        عمل­كردي داشتند. آن­ها در جستجوي قواعد قابل پيش بيني و تكراري بودند كه شكل و عملكرد در آن­ها با هم مرتبط شود. تأكيد آن­ها بر مكان فعاليت­هاي انسان در فضا و همچنين بر شكل الگوهاي ايجاد شده است. هنگامي كه تغييرات در نحوة استفاده از زمين هدف اصلي تحليل ساختار باشد، پاسخ قابل پيش بيني در برابر تغييرات در ميزان فاصله و هزينه تغييرات است، كه نتيجه عملكردگرايي اين راهكارهاست (Briassoulis:p.23-24).

    طرح­ه اي كاربري زمين

با تسلط نظريه عملكردگرايي بر شهرسازي مدرن و تبلور آن در منشور آتن(1933) و رواج طرح­هاي جامع، برنامه­ريزي شهري به ابزاري براي هدايت توسعه كالبدي شهرها بدل شد. به دنبال آن كاربري زمين بر اساس اصول خردگرايي و هزينه منفعت ابزاري براي تسهيل عملكردهاي شهري و تقويت كارايي شهري تلقي شده و ضرورت استفاده بهينه از زمين و فضا در دستور كار قرارگرفت(مهدي­زاده، 1378، 63). در نهايت تكامل نظريه­ها در طول 50 سال به مفهومي توافقي از يك طرح با تاكيد بر توسعه كالبدي طولاني مدت منتهي شد؛ اين تأكيد ميراث متخصصان طراحي كالبدي بود .(Kaiser,1995)

    ابزارهاي اجرايي طرح­ها

  بر اساس اين نحوه نگرش، با شناسايي و طبقه­بندي نيازهاي فضايي شهروندان و تأمين حداقل يا ميانگين زمين لازم براي هر نفر، مي­توان نحوة توزيع زمين­هاي شهري و چگونگي استفاده از آن­ها را تحت نظامي منطقي وآگاهانه درآورد (رضويان،:1381، 48 ). در الگوي طرح­هاي جامع، برنامه­ريزي كاربري زمين صرفاً بر اساس اهداف كالبدي استوار شده و سرانه­هاي كاربري نيز به عنوان ابزاري براي محاسبه و تعيين تكليف قطعي براي تمام زمين­هاي شهري به كار رفته است. استفاده از سرانه­هاي شهري حاصل اين نگرش است كه جامعه شهري به افراد تقسيم شده كه هركدام داراي فعاليتي مشخص هستند و هر يك از اين فعاليت­ها به مقدار معين زمين در محل معين نياز دارند (مهدي­زاده،: 1382، 279).

در اين الگو به منظور اجراي برنامه­ريزي كاربري زمين و نظارت بر آن معمولا از ابزارهايي استفاده مي­شود كه    مهم­ترين آن­ها ضوابط و مقررات منطقه­بندی[2] و تفكيك اراضي است؛ مقررات تفكيك[3]، روش­هايي هستند كه به وسيله آن زمين­ها قطعه­بندي شده، خيابان­ها و مسير تاسيسات عمومي مشخص مي­شوند. با قسمت­بندي و تفكيك اراضي شهر، طرح شهرها بر سطح زمين پياده و به واقعيت تبديل می­شود. منطقه بندي  عبارت است از تقسيم شهر به مناطق يا نواحي گوناگوني، طبق كاربري­هاي بالفعل (موجود) و بالقوه (آتي) مستغلات و املاك شهري، كه به منظور نظارت و جهت دادن به شيوه توسعه  كاربري­ها در آن اراضي و مستغلات صورت مي­پذيرد ( سعيدنيا،: 1382، 69-45 ).

نيمه دوم قرن بيستم

  نظريه­ هاي تغييرات كاربري زمين

مطالعات و تحليل هاي  تغييرات استفاده از زمين پس از جنگ جهاني دوم، بسيار افزايش يافت كه جهت اين مطالعات جدا از تغييرات نظريه­اي و روش­شناسانه در قواعد اين مطالعات و فن­آوري­هاي پشتيبان آن نبود. مهم­ترين آن­ها انقلاب كمي- آماري در جغرافيا، اقتصاد، جامعه­شناسي و برنامه­ريزي در دهه­هاي 50 و 60 بود. اما پيشرفت موازي در كامپيوتر و پردازش اطلاعات، انقلاب كمي-آماري را نيز نيازمند ملاحظات مجدد كرد. بعدها، اين فن­آوري باعث كم­رنگ شدن تحليل هاي  كمي مورد استفاده در دهه­هاي 50 و 60 شد و كاربرد راهكارهاي كمتر كمي و بيشتر كيفي و اكتشافي[4] را مد نظر قرار داد.

در كل سه رشته اصلي مطالعات تشكيل شد. زمينه­هاي اقتصاد محور مانند اقتصاد شهري و منطقه اي، و زيرگروه­هاي آن مانند علوم منطقه اي، جغرافياي شهري و منطقه اي. شاخه دوم، زمينه­هاي مبتني بر جامعه­شناسي مانند جامعه­شناسي شهري و روستايي و زيرگروه­هاي مرتبط به علوم منطقه اي و برنامه­ريزي شهري و منطقه اي و شاخه سوم، گروه وسيعي از مطالعات متاثر از علوم طبيعي است.

زمينه­هاي اقتصاد محور، به دو دسته اصلي ساختارهاي اقتصادي شهري و فراشهري و مقياس­هاي بزرگتر منطقه اي تقسيم می­شود. بيشتر مطالعاتي كه به صراحت در مورد تغييرات استفاده از زمين است به گروه اول باز می­گردد؛ نظرياتي كه فعاليت­هاي زمين را به مسكوني، تجاري، حمل و نقل و خدمات عمومي تقسيم كرده است. تحليل هاي  مبتني بر اقتصاد، مشخصات مشتركي دارند كه مهم­ترين آن­ها تاكيد بر سازوكار قيمت (زمين و هزينه حمل و نقل) به عنوان مهم­ترين عامل تعيين كننده مكان فعاليت­هاي انساني در فضاست؛ راهكارهاي ارائه شده در اين زمينه­ها عمدتاً عملكردگرا، كمي و گاهي اوقات رياضي ­گرا هستند كه بر پايه فرضيات محدودكننده بر اساس طبيعت زمين، كاربري زمين، تغييرات استفاده از زمين و همچنين مشخصات و اولويت هاي استفاده­كنندگان از فضا ارائه مي­شوند. اين راهكارها تلاش مي­كنند تا اولا الگوهاي استفاده از زمين و تغييرات آن را به طور مستقيم يا غيرمستقيم توصيف كنند و ثانياً بهترين شكل استفاده از زمين براي دستيابي به اهداف­شان را پيشنهاد دهند.

تحليل هاي  مبتني بر جامعه­شناسي، سنت اكولوژي انساني را كه در نيمه اول قرن بيستم توسعه يافته بود، دنبال كرده و به خصوص در دهه­هاي 60 و 70 مطالعات كيفي و تجربي را از ساختار فضايي و اجتماعي شهري ايجاد كرده است. مطالعات استفاده از زمين و تغييرات آن در اين زمينه بر پايه متغيرهايي چون خانواده، شرايط اجتماعي-اقتصادي و وضعيت قومي بوده تا توصيفاتي را براي تحليل اختلافات موجود در مكان فعاليت ها ارائه دهد. تاكيد آن­ها بر ابعاد جمعيتي و سازماني جامعه بوده و تمايل زيادي به تعاملات انسان با محيط كالبدي دارند. در واقع بيشتر تحليل هاي  جامعه­شناسانه ساختارهاي فضايي شهري را به عنوان بياناتي از ساختارهاي اجتماعي موجود و فرايندهاي مرتبط      مي­دانند. يك مشخصه برجسته تمام راهكارهاي مبتني بر جامعه­شناسي كه به نحوي با فضا، ساختارفضايي، روابط اجتماعي و فضايي سر و كار دارند، اين است كه آن­ها با فضا و عوامل انساني درون آن به طور انتزاعي تعامل دارند؛ به اين معني كه در بستر روابط اجتماعي معمول مورد مطالعه، هيچ مرجع صريحي بر استفاده واقعي از زمين و تغييرات آن ارائه نمي­دهند.

دسته سوم، عوامل علوم طبيعي و اجتماعي را تؤاماً تركيب كرده و بر پايه انديشه تعادل اكولوژيكي است كه تغييرات در يك منطقه را به تغييرات در تعامل پوياي چهار گروه از عوامل: جمعيت، منابع، فن­آوري و سازمان ها منتسب مي­كند. نظريه­پردازان اين گروه، روش اكولوژيكي را جاذبه­اي براي در نظرگرفتن فرايندهاي زندگي به عنوان امكانات و محدوديت­هاي برنامه­ريزي كاربري زمين معرفي مي­كند. جدول شماره1، سه گروه اصلي اين نظريه­ها را همراه با راهكارهاي نماينده آن­ها به اجمال نمايش مي­دهد(Briassoulis:p22).

جدول 2- 1: گروه­بندي نظريه­هاي مفهومي تغييرات استفاده از زمين

نظریه راهکار
 

اقتصاد شهری و منطقه­ای

 -راهکارهای نظری اقتصاد خرد

-راهکارهای نظری اقتصاد کلان

-دیگر راهکارهای نظری در علوم منطقه­ای

جامعه­شناسی

و

اقتصاد سیاسی

 – راهکارهای نظری عملکردی- رفتاری

-راهکارهای نظری نهادی-ساختاری

-نظریه های مرکز- منطقه

-نظریه های تعامل نامتعامل

طبیعی- اجتماعی

( زیست انسان ساخت)

 -نظریه های مبتنی برانسان

-نظریه های مبتنی بر علوم طبیعی

-نظریه های مبتنی بر علوم اجتماعی

منبعBriassoulis :

از طرف ديگر با رواج نظريه عمومي سيستم­ها در تمام حوزه­هاي مربوط به علوم طبيعي، اجتماعي و مديريت و برنامه­ريزي در نيمه دوم قرن بيستم، واكنشي عليه تخصصي شدن علوم و جزءنگري و تأكيد بر كل­نگري و ارتباطات ميان ­رشته­اي ايجاد شد (مهدي­زاده،: 1382، 37). از ديدگاه نگرش سيستمي برنامه­ريزي شهري بيش از مطالعات جامع به “جامع نگری” و در نظرگرفتن كليت و تماميت شهر و ارتباطات آن نياز دارد. اين انديشه قوت پيدا كرد كه برنامه­ريزي و مديريت، دانش تصميم­سازی است و بنابراين برنامه­ريزان فقط مجري تصميمات مديران بالادست نيستند، بلكه كارشناساني هستند كه با تحليل نيازها و شرايط، راه­هاي مناسب و مطمئن تر  براي حل مشكلات موجود و نيل به شرايط بهتر در آينده را به  مديران و مسؤولان جامعه نشان مي­دهد(مهدي­زاده،: 1382 37).

    طرح­هاي كاربري زمين-

برنامه­ريزي توسعه محلي به دلايل مختلف به سرعت در دهه 1950 رشد كرد. دولت­ها مجبور به مبارزه با موج جمعيت و رشد شهري بعد از جنگ بودند، علاوه بر آن نيازي به سرمايه­گذاري در زيرساخت­ها و تسهيلات اجتماع وجود داشت كه در دوره ركود و سال­هاي جنگ به تعويق افتاده بود. طرح كاربري زمين، كه پيش از اين مكان و مقادير زمين لازم براي كاربری­هاي مسكوني، تجاري، صنعتي، حمل و نقل و اهداف عمومي را مشخص مي­كرد، در اين دوره طرح تسهيلات عبور و مرور، طرح خدمات عمومي، طرح تسهيلات اجتماع را نيز پاسخ­گو بوده و علاوه بر آن، شامل بخش­هايي در مورد خدمات و طراحي شهري،  محدوده­هاي ويژه مثل حفاظت تاريخي و يا محدوده­هاي باز توسعه مي­شد. طرح­ها نه يك نقشه چاپي [5]بلكه ديدگاهي از آينده بودند؛ يك سياست اما نه برنامه­اي از اقدامات؛ شكل­دهي اهداف اما نه برنامه­ها و اولويت­ها (Kaiser,1995).

به تدريج با ترويج رويكرد سيستمي و به دنبال آن برنامه­ريزي ساختاري-راهبردي اين نظريه مورد قبول قرار گرفت كه هر نوع برنامه­ريزي و مديريت از دو روند مرتبط و «تصميم­گيري «و «تصميم­ساز «متمايز تشكيل شده است و بر همين اساس طرح­ها نيز در دو سطح »راهبردي« و »اجرايي« تهيه مي­شوند( مهدي­زاده،: 1382، 272). در طول دهه­هاي 1980 و1990 ، موضوع كاربري زمين نه به عنوان يك موضوع فني و كالبدي بلكه به عنوان يك محور توسعه پايدار و توسعة اجتماعي تلقي شده و ابزارهاي نظارت و هدايت آن روز به روز گسترده­تر و كامل­تر شد. در اين طرح­ها به جاي تعيين قطعي كاربري­ها و ارائه جداول و نقشه­هاي تفصيلي كاربري، مجموعه­اي از اهداف، راهبردها و سياست­ها براي استفاده بهينه از زمين و فضاهاي شهري و نيز نظارت بر آن ارائه مي­شود.

      ابزارهاي اجرايي طرح­ها

در طرح­هاي محلي و يا همان طرح­هاي اجرايي، ضوابط كاربري زمين و نحوة تخصيص اراضي به كاربري­هاي مختلف با دقت و تفصيل بيشتري تعيين مي­شود. در اين طرح­ها اهداف كاربري زمين با توجه به شرايط و نيازهاي محلي و امكانات اجرايي، مورد تدقيق و انطباق قرار مي­گيرد و سياست­ها و اقدامات اجرايي براي تحقق آن­ها به دقت معلوم مي­شود. روش­ها و مقررات جديد منطقه بندي  بسيار فراتر از اهداف اوليه منطقه بندي  بوده و تمام مباحث مربوط به نحوه استفاده و توسعه زمين را دربر مي­گيرد. در اين روش­ها، ضوابط برخلاف گذشته بيشتر به تنوع و اختلاط كاربري­ها، انعطاف­پذيري، مراعات هم­جواري، انطباق با خواست­هاي محلي، تشويق مشاركت و توافق متمايل شده است. ضوابط منطقه بندي  به جاي دنباله­روي از وضع موجود و تثبيت كاربري­ها، بيشتر به هدايت توسعه شهري و اعتلاي  كيفيت كاربري­ها نظر دارد(مهدي­زاده،: 1382 ،283)

[1] The Masterplan

[2] Zoning

[3] Subdivision

[4] heuristic

[5] Blueprint

دیدگاه کاربران
ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

توسط
تومان

تماس با ما

شماره تماس

برگشت به منوی تماس ها

اتصال به واتساپ

برگشت به منوی تماس ها

اتصال به تلگرام

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها