سبد خرید
0

هیچ محصولی در سبد خرید نیست.

هويت مساجد در شهرسازی اسلامی

هويت مساجد در شهرسازی اسلامی

مروري اجمالي بر تاريخ مكاتب و جهان بيني ها و اديان نشان مي دهد كه جملگي آنها نافي آن دسته از مؤلفه‌هاي هويت ايدئولوژيكي موجود جوامع بوده اند كه در تقابل با مباني آن‌ها عمل مي‌كرده‌اند، و بر عكس به عنوان آوردنده و مبلغ هويت جديدي براي جامعه ايفاي نقش نموده‌اند. طبيعي است كه يكي از اهداف يا روش‌هاي اسلام در اصلاح جامعه نيز معرفي مؤلفه‌هاي هويتي جديدي براي انسان و جامعه بوده كه ضرورتاً نافي بسياري عوامل هويتي موجود بوده اند و به همین جهت مورد مخالفت قرارگرفته و مي‌گيرند. عنوان‌هاي اصلي اين مؤلفه ها كه هويت مسلمانان را نشان مي‌دهند عبارتند از : عبوديت حق، وحدت جامعه، عزت مؤمنان، مقام خليفه اللهي انسان، رابطه انسان و جهان هستي، تقوي، نداشتن تشبه به كفار و مشركان، نپذيرفتن ولايت كفار و مشركان و غیره می‌باشد.

اسلام نيز همانند هر مكتب و ايدئولوژي ديگري با بيان اصول و ارزش‌هاي مورد نظر خويش اولاً نافي هويت جامعه جاهلي زمان خويش بوده و ثانياً هويت جديدي را براي آن‌ها مطرح نموده است.

ارزش‌هاي فرهنگي و اصول جهان‌بيني جامعه، با مختصات مكان(معماري)، تأثير متقابلي بر يكديگر دارند. به دلايل عديده اي اين تأثيرات، به نوبه خود بر بسياري از امور مبتلا به جامعه و از آن جمله هويت آن تأثير پيچيده و بديهي دارند. معماري و شهرسازي تأثيرات وسيعي بر زندگي و شيوه زيست و ارتباط انسان ها با يكديگر و در نتيجه بر فرهنگ جامعه دارد. در اين حالت نيز نوع معماري از جمله تناسبات نوع و اندازه مسكن، شبكه معابر، تناسبات عملكردهاي همجوار، رابطه عملكردهاي شهري و مانند آن‌ها بر رفتارهاي افراد و چگونگي مشي و الگوي زيستي جامعه اثر مي‌گذارد و در نتيجه مي‌توان به مرور فرهنگ جامعه را تحت تأثير قرار داد.

با الهام از فرمايش پيامبر اكرم(ص) كه نماز را پرچم اسلام ناميده‌اند و با توجه به اهميت معنوي پرچم به عنوان علامت و نشانه و هويت گروهي خاص، شايد اين برداشت دور از ذهن نباشد كه محل برگزاري نماز (مسجد) به عنوان نشان و عامل هويت محل زندگي نمازگزار (شهر) تلقي نماييم. به عبارت ديگر با استناد به اين فرمايش كه نماز نشانه اسلام است مي توان جملگي مفاهيم و عناصر مرتبط با آن را به عنوان هويت و معناي زمينه اي خاص از زندگي تلقي نمود.

يكي از آشكارترين وجوه هويتي جامعه و شهر اسلامي مسجد است كه هم از جنبه هويت ظاهري و هم از بعد معنوي، ايفاي نقشي بنيادين را عهده دار است.

مسجد تنها گونه ساختماني بود كه به ناگزير در سرتاسر كل جهان اسلام گسترده شد، و اين امر از همان آغاز بعثت صورت گرفت.

نوع هويتي كه براي مسجد مطرح است مستقل از انسان و مرتبط با جهان بيني و فرهنگ اسلامي مي باشد كه البته در برگشت جهان بيني و فرهنگ به جامعه (فرد و جمع) انسان نيز مي توان آنرا جزئي از هويت خويش شمرد.

مروري اجمالي بر روند احداث مساجد معاصر و رابطه و نقش آن‌ها در هويت معنوي شهر، نشان مي‌دهد كه تقابل ويژگي‌هاي مساجد جديدالاحداث با هويت اسلامي شهر در بسياري از مقولات قابل تأمل است. از جمله تأثير تفكرات مدرنيستي( نه الزاماً نوگرايانه) در انتخاب شكل وفرم ساختمانی مسجد، پنهان شدن عملكرد مسجد در ميان انبوه عملكردهاي غيرمتناسب و مادي‌گرايانه و نامأنوس با اسلام، غفلت از بهره گيري از فرم ها و اشكال آشنا و با هويت داراي معاني ملی مذهبی، استفاده از نمادهای تحت تأثير القائات مذاهب دیگر، لزوم كنار گذاشتن سنت و پيروي از مدرنيسم، به كارگيری اشكال بيگانه و ايجاد فضاهاي نامتناسب با معنا و عملكرد مسجد، مكانيابي نامتناسب مساجد نسبت به ساير عملكردهاي شهري و نسبت به يكديگر، و مانند آن ها است(نقي زاده،1380: 656-657)

عناصرموثربرهويت مساجد:

نحوه نگرش هر جامعه و فرهنگ و تمدني به جهان هستي و ارتباط اجزاي آن به يكديگر و با انسان و نقش و مقامي كه براي انسان و يا حيات او برقرار است، انعكاسي در محيط ساخته شده خواهد داشت كه مي‌توان از ويژگي‌هاي اين تجلي به عنوان عوامل هويتي جامعه نام برد.

از ميان عناصر معرف هويت مكان، آنچه كه اهميت بيشتري دارد “معنا” مي‌باشد. معنا نه تنها به خودي خود و با توجه به جهان‌بيني و باورها و ارزش‌هاي جامعه در تشخص بخشيدن به هويت مكان ايفاي نقش مي‌نمايد، بلكه به محيط فيزيكي و فعاليت‌هاي درون مكان نيز مرتبط مي‌باشد. اين نكته نيز قابل ذكر است كه معناي مستفاد شده از محيط (و حتي فعاليت ها) ويژگي ذاتي آن‌ها نمي‌باشد. بلكه به تجربه و سابقه ذهني و فرهنگي انسان مرتبط مي‌شود كه درباره هر جامعه‌اي شكلي متفاوت به خود مي‌گيرد. به عبارت ديگر اگرچه كه در مواردي اشكال و عناصر براي بسيار جوامع معاني تقريباً مشابه و يكساني دارند، ولي در بسياري موارد اشكال و عناصر ثابت، براي جوامع با فرهنگ‌هاي مختلف معاني متفاوتي را تداعي مي‌نمايد. يكيار موضوعات مطرح در اين مقوله نمادها و رموز مطرح در فرهنگ‌ها مي‌باشند كه مي‌توانند به عنوان وجه معنايي هويت معماري و شهرسازي ايفاي نقش نمايند. به اين ترتيب شناسايي آن دسته از عناصر و اجزاء و فضاهاي مسجد كه واجد معاني نمادين هستند، موضوعي است كه به هنگام طراحي و برنامه‌ريزي و ارزيابي بايد مورد توجه جدي قرار گيرند. عناصر قابل ملاحظه عبارتند از : گنبد، مناره‌ها، نورگيرها، جهت‌ها، فضاهاي باز و بسته، سلسله مراتب، مصالح مصرفي، اشكال و فرم‌هاي هندسي. ويژگي‌هاي فيزيكي مسجد به عنوان مختصاتي كه در وهله اول بر يكي از حواس انسان تأثير مي‌نهد و طي فرآيند ذهني، درك معنا و هويت معنوي شهر و جامعه را ممكن مي نمايند، از اهميتي شايان توجه برخوردارند كه در زير به برخي از آن‌ها اشاره مي‌شود.(همان منبع: 664)

کلیدواژه : شهرسازی اسلامی ؛
ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

توسط
تومان

تماس با ما

شماره تماس

برگشت به منوی تماس ها

اتصال به واتساپ

برگشت به منوی تماس ها

اتصال به تلگرام

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها