سبد خرید
0

هیچ محصولی در سبد خرید نیست.

بافت های های ناکارآمد شهری و وضعیت کمی و کیفی آنها در ایران

بافت های های ناکارآمد شهری و وضعیت کمی و کیفی آنها در ایران

فهرست مطالب

بافت های های ناکارآمد شهری و وضعیت کمی و کیفی آنها در ایران

بی­تردید شکل­گیری و بخصوص بقا و گسترش پهنه­های نابسامان و ناکارآی شهری (و نیز روستایی)، ناشی از ناکارآمدی و کاستی­های برنامه­های توسعه بخشی و فضایی است. تجربه تاریخی حاکی از آن است که پهنه­های نابسامان و ناکارآی شهری و روستایی (به واژگان رایج: بافت­های فرسوده و فرودست شهری و سکونتگاه­های غیررسمی) در ابتدای مدرن و صنعتی­شدن همه­ی کشورها (حتا کشورهای پیشرفته کنونی) بطور اجتناب­ناپذیری شکل گرفته­اند. چرا که، در یک کلام، جوامع دارای دانش، سرمایه نهادی و ثروت لازم برای سیاست­گذاری و تحقق توسعه پایدار نبوده­اند. اما همین تجربه تاریخی نشان می­دهد که بقا و گسترش آنها پس از گذشت سالیان، ناشی از کاستی­های نهادی و سازمانی، و سازوکارهای ناقصی است که درنهایت بازدارنده توسعه­ی کل جامعه نیز هستند. علت نابسامانی و ناکارآیی پهنه­های شهر، توامان شدن شکست بازار (market failure) و شکست سیاست (policy failure) دولت­ها است که به کژکارکردی (dysfunction) نهادی و کژاندامی (dysmorphia) فضایی یا ایجاد انواع تله­های فضایی (spatial trap) و از آن جمله تله فضایی فقر (spatial poverty trap) می­انجامد. بطور مثال تکیه بیش از حد به سازوکار بازار در ایالات متحده آمریکا همین تله فقر فضایی را در مناطق پایین­شهری (down town) کلان­شهرهای این کشور برای سیاهان و رنگین­پوستان ایجاد نموده، که در متون اقتصاد شهری ایالات متحده به آن (spatial mismatch) می­گویند. در این متون ثابت شده است که ایجاد این تله دو دلیل اصلی دارد: کمبود حمل ونقل عمومی، و تبعیض­کذاری در مسکن پیراشهری برای اقلیت های نژادی. تبعیض­گذاری در مسکن در مناطق پیراشهری بصورت شهرسازی افاده­فروش (snob zoning) یا به حساب نیامدن کم­درآمدها در قواعد شهری و مشکلات آنها برای اخذ وام رهنی بروز می­نماید. در نتیجه در طول زمان پایین آمدن سطح تحصیلات و مهارت، و ازدیاد بیکاری و بزه کاری در میان سیاه و رنگین­پوستان، به تشدید تله فضایی فقر می انجامد. C:\Users\acfestock.ir\Downloads\41289_2021_168_Fig11_HTML.png در ایران علاوه برمسائل فوق، استفاده از نهادهایی (بخصوص نظام بانکی و ضوابط شهری)، تبعیض و رانت­جویی را در بازار مستغلات یا رانتی شدن شهر را رواج می­دهد، و کژکارکردی اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی را ایجاد می­کند. این رانت­جویی منابع مالی را از اقتصاد مولد سلب می­کند و باعث ازدیاد تورم، بیکاری و فقر می­گردد. رانت­جویان بخش مستغلات تنها به مناطقی از شهر روی می­آورند که رانت­جویی در آن ممکن باشد (بطور متوسط 80 درصد درآمد شهرداری تهران از بخش ساختمان از 3 منطقه بالای شهر بوده است)، به علاوه به فضای حیاتی لازم برای توسعه پایدار در شهرها و روستا چنگ می­اندازند. این کمبود و گرانی فضا برای فعالیت مولد و آسایش در زندگی، برکژکارکردی­های عمومی بازار و برنامه می­افزاید. نمونه­ای از کژکارکردی برنامه در گذشته این است که یارانه­های بخش مسکن در ایران در دهه گذشته بالغ بر 4 درصد تولید ناخالص داخلی و در فرانسه 1.74 درصد آن بوده است. اما در حالی که در فرانسه (به جز یارانه­های دیگر) بالغ بر 4.2 میلیون خانوار در مسکن ارزان اجاره دولتی (HLM) زندگی می­کنند و مساله مسکن بطور نسبی حل شده است، در ایران با چنین هزینه­ی هنگفتی نه نشانه­ای از حل مساله مسکن وجود دارد و نه حتا نهادهای پابرجا و کارآمدی بوجود آمده است که با اتکا به آنها امیدی به حل مساله در آینده برود.

گسترش سکونتگاه­های غیررسمی در ایران

گسترش سکونتگاه­های غیررسمی در ایران نمونه­ای گویا از فرآیند پیش­گفته­ است. در ابتدای صنعتی شدن و در پی اصلاحات ارضی در دهه 1340، مهاجرت اجباری روستاییان رخ می­دهد بی آن که هیچ سیاست اجتماعی از آنها حمایت کند و حتا برای آموزش مهارت شغلی آنها سیاستی گذاشته شده باشد، در نتیجه آنها بی­مهارت و کم­درآمدند،. آنها مسکن «توان­پذیر» (affordable) در بازار رسمی نمی­یابند. پس ابتدا کم­درآمدهای مهاجر به بافت­های فرودست شهری (slum) و اسکان غیررسمی روی می­آورند تا در غیاب برنامه و سیاست دولت، خود برای خود برنامه­ریزی نمایند. این سکونت­گاه­ها ابتدا پیوسته به شهرها هستند، اما به تدریج با وضع قواعد شهری که در آنها کم­درآمدها یه حساب نیامده­اند و اعیانی­سازی (gentrification) پیوسته بافت موجود؛ و توام شدن شکست و کژکارکردی بازار با شکست و کژکارکردی برنامه (از آن جمله نبود سیاست اجتماعی شایسته و کاستی­های برنامه­ریزی مسکن و شهری) باعث جداسازی (segregation) کامل و «شهروندزدایی» (decitizenization) کم­درآمدها یا رانده­شدن آنها یا اسکان غیررسمی ناپیوسته می­گردد. عمده کم­درآمدها (مهاجر وغیرمهاجر) که پیش از این در داخل شهرها زندگی می­کردند در اثر کژکارکردی بازار و برنامه به بیرون آن رانده می­شوند و در جنگ و گریز با شهرداری­ها برای خود سرپناهی می­سازند. اما این رانده شدن، آنها را بیش از پیش در تله فضایی فقر گرفتار می­کند. زیرا بطور مثال آنها نه تنها فاقد خدمات آموزشی لازم­اند، بلکه از آموزش حیاتی مستقیم پیشین هم، که در گذشته در اثر اختلاط و تنوع طبقاتی درداخل شهرها از آن بهره­مند می­شدند، محروم می­گردند. یعنی کژکارکردی بازار و برنامه باعث پراکنده­رویی (urban sprawl) سکونتگاه­های غیررسمی در شهرها و مناطق پیراشهری و ایجاد بافت­های فرسوده و محله­های فرودست (slum) می­گردد؛ و فشردگی فقر به صورت تله فضایی در آنها، چرخه باطل فقر یا ناکارآیی اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی بوجود می­آورد تا کژکارکردی­ها و کژاندامی­ها تشدید شود.

وضعیت کمی بافت های ناکارآمد شهری در ایران

اینک مساحت کل بافت هاي نابسامان و پهنه هاي فقر شهري ایران درحدود 133 هزار هکتار برآورد میشود که محل سکونت حدود 6میلیون خانوار با جمعیتی قریب به 21 میلیون نفر است. محدوده بافت فرسوده: سکونت 10 میلیون نفر، 2.8 میلیون خانوار، 2.6 میلیون واحد مسکونی در 77 هزار هکتارمحدوده سکونت گاه هاي غیررسمی: سکونت 11 میلیون نفر، 3.2 میلیون خانوار و 2.9 میلیون واحد مسکونی در 56 هزار هکتار. ( از حدود 900 محله شناسایی شده 300 محله از این نوع سکونت گاه ها در اراضی خارج از محدوده هاي رسمی شهرها قرار دارند.) از کل 2.5 میلیون خانوار کم­درآمد غیرمالک که به عنوان گروه هدف مورد حمایت در طرح جامع مسکن، 1.2 میلیون آن ها ساکن محدوده هاي نابسامان هستند. در شهرتهران در برآوردهای مختلف این پهنه از 3200 تا 11000 هکتار برآورد شده است. از سوی دیگر هرچند شهر (مجموعه شهری) تهران آغازگر گسترش اسکان غیررسمی در ایران، و نیز از داخل کلان­شهرها به پیرامون یا اسکان غیررسمی ناپیوسته بوده است. مساحت محدوده کنونی بافت فرسوده استان تهران (بدون شهر تهران) شامل 9 شهر اسلامشهر، شهر قدس، ورامین، قرچک، رباط کریم، باغستان، باقرشهر، چهاردانگه و دماوند، 1056 هکتار است. مساحت محدوده کنونی سکونتگاه­های غیررسمی استان تهران شامل 5 شهر اسلامشهر، شهر قدس، گلستان، ورامین و شهریار (بدون محدوده سکونتگاه­های غیررسمی شهرتهران) 2546 هکتار و با جمعیت 327 هزار نفر عنوان شده است. البته در پیرامون شهر تهران در پهنه عظیمی که به درستی مجموعه شهری تهران خوانده می­شود و شامل بخش­های اصلی استان­های تهران و البرز می­شود، گستره­ای با جمعیت قریب 6 میلیون نفر دارای پیشینه سکونتگاه­های غیررسمی یا روستایی بوده­اند که اکنون بخشی از آنها از تله فقر گریخته­اند و باید پیوند آنها با شهر تهران مدنظر باشد. قابل توجه است که در دهه­های اخیر بسیاری از سکونتگاه­های غیررسمی پیرامون شهر تهران بطور عمده از کم­درآمدهایی تشکیل می­شود که از این شهر به بیرون آن فرافکنی (projection) شده­اند، نه مهاجران روستایی. باید اضافه نمود که ابتدا گمان می­رفت این «بزرگ­سری» (macrocephaly) شهر تهران است که باعث گسترش اسکان غیررسمی در پیرامون آن گشته است، اما به تدریج فراگیری اسکان غیررسمی در تمام کلان­شهرها و شهرهای بزرگ و پیشی گرفتن رشد آن از رشد اسکان رسمی، و بعد از آن تسری اسکان غیررسمی به بسیاری از شهرهای بزرگ و متوسط و کوچک در سراسر ایران؛ و ازدیاد سهم آن از کمتر از 5 درصد در نیمه دهه 1350 به حدود 22 درصد شهرنشینان ایران، مثالی بارز از کژکارکردی و کاستی­های بزرگی در سازوکار بازار و برنامه در ایران است که مختص بزرگی و امکانات بیشتر شهر تهران از دیگر شهرهای ایران نیست، و رفع آن برای رشد و توسعه پایدار و تحقق حق شهروندان به توسعه و شهر سکونت­گاهشان در ایران لازم بوده و برپایی سازوکار مشترک و فراگیری را نیازمند است. باید توجه داشت که تجربه جهانی به اثبات رسانده تنها با حکومت­ها محلی (شهری) قوی می­توان بر مساله بافت­های فرسوده و ناکارآمد شهری و مسکن کم­درآمدها فائق آمد، اما به­رغم وجود وظیفه قانونی برای شهرداری­ها درباره «اتخاذ تدابیر لازم برای ساختمان خانه­های ارزان قیمت برای اشخاص بی­بضاعت ساکن شهر» (تبصره 21 ماده 55 قانون شهرداری­ها)؛ و توجه ویژه به مسکن کم­درآمدها و ساماندهی و توانمندسازی بافت­های فرسوده وسکونتگاه­های غیررسمی، با تعیین جایگاه شهرداری­ها در طرح جامع مسکن در برنامه چهارم توسعه؛ در دهه اخیر اقدامی موثر در این زمینه­ها صورت نگرفت. اینک توجه عملی به این موضوع که بطور مثال در بازنگری طرح جامع مسکن، تحولات و ارتقاء اخیر نهادی ستاد ملی با ریاست رئیس جمهور، و تفویض ریاست ستاد محلی به شهردار تهران بازتاب یافته، نشانه­های مثبتی از آغاز دوباره تلاش همه­جانبه در این راه است و امید است همراه با تداوم این اراده، این مطالعات نیز بتواند راه تحقق آن را آشکار سازد.  
ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

توسط
تومان

تماس با ما

شماره تماس

برگشت به منوی تماس ها

اتصال به واتساپ

برگشت به منوی تماس ها

اتصال به تلگرام

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها