سبد خرید
0

هیچ محصولی در سبد خرید نیست.

ساخت شهر و نظریه های ساخت شهر

ساخت شهر[1]

نحوه شکل گیری و مکان یابی عناصر و بخش های مهم شهر و رابطه آن ها با یکدیگر تحت تاثیر عوامل متعددی مانند عوامل طبیعی، عوامل اقتصادی- اجتماعی، عوامل اداری- نظامی و همچنین خصوصیات و نیاز فضایی و رابطه آن با سایر فعالیت ها قرار داشته است. ساخت شهر از یک سو نمایانگر هماهنگی های فضای کالبدی شهر یا شرایط و عوامل مزبور و از سوی دیگر گویای چگونگی جریان فعالیت های اصلی شهر می باشد (سلطانزاده، 1367: 290).

نظریه های ساخت شهر

نظريه ساخت خطي

اين نوع شهرها، معمولاً در مسير راههاي آبي يا رودخانه­ ها و يا در مسير شبکه­ هاي اصلي ارتباطي و راهها و جاده­هاي اصلي و راه­آهن شکل گرفته و توسعه مي­يابند. بر اساس اين نظريه، در گذشته، شهرها در اغلب اوقات حوزه­هاي شهري توسعه خود را از شکل ستاره­اي شروع نموده و به شکل دايره­­اي نزديک مي­شدند. ولي، توسعه شبکه راهها و مسيرهاي اصلي ارتباطي، تمايل توسعه شهر را در مسير چنين شبکه­هايي به صورت خطي يا کريدري قرار مي­دهد. در محل تقاطع مسيرهاي اصلي است که تراکم شهري افزايش يافته و به اوج خود مي­رسد. اين طرح، يکي از عوامل اصلي توسعه شهري را در سالهاي اخير بوجود آورده و اسکلت بندي و قالب­هاي آن را شاه­راههاي جديد و خطوط راه آهن، توام و با هم شکل داده­اند (شيعه، 1386: 66).بعضي از جغرافيدانان به هم پيوستگي خطي شهرهاي مهم از طريق مسيرهاي کاملاً مجهز حمل ونقل را سيستم خطي يا کريدري مي­دانند (شکویي، 1376: 535).به طور کلي ايده توسعه خطي شهر مورد انتقاد بسياري از صاحبنظران است. از جمله نواقص طرح، فواصل ميان عناصر مختلف شهر نسبت به شهرهاي متراکم است، که مخارج ايجاد تاسيسات زيربنايي را فوق العاده سنگين نموده و ميزان جمعيت پذيري شهر را نيز با مشکلاتي مواجه مي سازد. هر چند تمام مردم در مسير جاده­ها زندگي خواهند کرد، ولي وسايل حمل و نقل عمومي در تمام نقاط قادر به توقف نبوده و فقط در ايستگاههاي مشخص مي­توانند متوقف شوند. بنابراين، هرچند که تمام نقاط شهر در مسير راههاست، ولي در ميانه مسيرها قابليت دسترسي کمتر خواهد بود. اين مسأله در مورد اتومبيل شخصي هم وجود دارد. ولي در مقياسهاي کوچکتر وسائط حمل ونقل، اين مسأله به نحو مطلوب­تري حل مي­گردد چون وسيله نقليه، چه دوچرخه، چه موتور سيکلت و چه اتومبيل در هر نقطه اي قادر به توقف خواهند بود (شيعه،1386: 75-74).(شکل 1)

ساخت خطي

شکل شماره 1: ساخت خطي(شيعه، 1386)

نظريه ساخت شطرنجي

ايده اصلي اين الگو بسيار ساده است. شبکه مستطيل شکلي از جاده­ها که اراضي شهر را به بلوکهاي همسان تقسيم کرده و اين وضعيت را مي­توان در هر سو ادامه داد. الگوي شطرنجي به واسطه دو هدف کاملاً متضاد مورد توجه قرار گرفته است؛ يکي به منظور اطمينان از کنترل مرکزي و ديگري تحقق جامعه­اي که افراد آن داراي حقوق فردي برابر باشند (بحريني، 1377: 503).اين طرح متاثر از افکار دانشمندان آمريکايي است. در اين طرح با تکيه بر توسعه شبکه راهها و ساختن جاده­هاي متعدد، گسترش شهرها و نواحي جمعيتي آن به صورت پراکنده پيشنهاد مي­شود. نمونه اجرا شده آن را مي­توان در طرح کلي شبکه ­هاي لوس آنجلس در آمريکا مشاهده کرد (شيعه،1386: 75). شبکه شطرنجي خود نيز از سابقه طولاني استفاده برخوردار است. قابليت انعطاف، امکانات مناسب، تفکيک اراضي و سهولت دسترسي از عوامل مطلوبيت اين الگو بوده است. پس از اضافه شدن نقش گسترده اتومبيل و لزوم رشد و تحول شهرها، شبکه شطرنجي بيشتر از سابق مورد توجه قرار گرفت. بدين ترتيب که به دليل امکان توسعه از هر جهت قابليت ايجاد تقسيمات جديد و پذيرش عملکردهاي مختلف در درون هر يک از واحد­هاي شبکه در جهت پاسخگويي، همراه با انعطاف زياد براي رشد و تحولات شهر بسيار کارساز بود. بعلاوه امکان حرکت اتومبيل در هر جهت و يکنواختي شبکه، که هر يک پذيرش عملکردهاي مختلف را دارند. به مزاياي اين الگو افزود  و به­سرعت جاي خود را در طرح­هاي شهري گشود. براي مثال شهر ميلتون کينز[1] در انگلستان نيز از يک شبکه شطرنجي با واحدهاي يک در يک کيلومتر تشکيل شده است (فريد، 1368: 110).در ايران باستان، شکل شهرها در دوره سلوکيان و پارت­ها بتدريج در پيروي از قواعد و روال­هايي کمابيش معين استوار شد. برخي از شهرها به شکل شطرنجي احداث شدند. اغلب اين شهرها داراي دو راه اصلي متقاطع و راهها و کوچه­ هايي به موازات آنها بودند(سلطانزاده، 1365: 74-72). در دوران سامانيان نيز جندي شاپور به گونه شطرنجي ساخته شد. چنين نقشه ­هايي براي تقسيم و منطقه­بندي ساده اراضي مورد اشغال شهر و جدايي اساسي مراکز اداري، بازرگاني، صنعتي و سکونتگاهي از هم، تسهيلاتي فراهم مي­کند. بنابراين، پياده کردن آن و اداره شهر بر مبناي چنين نقشه ­­اي آسان است. در شهرهايي با طرح شطرنجي جابجايي وسيله نقليه جز در تقاطع راهها که زواياي 90 درجه تشکيل مي­دهند به آساني انجام مي­شود. ايجاد ميادين وسيع در تقاطع ها، کوچه ها و خيابانهاي فرعي که در حکم خط نيمساز زواياي 90 درجه است تا حدودي اين مشکل را برطرف مي­کند. در شهري با چنين نقشه­­اي تنها آن عده از مردم که در برابر جريان بدون مانع باد و تابش آفتاب قرار مي­گيرند، از چنين نقشه ­­اي رنج مي­برند (فريد،1368: 112).(شکل 2)

ساخت شطرنجي

                                      شکل شماره 2: ساخت شطرنجي(بحريني، 1377)

نظريه ساخت طبيعي شهرها

اين نظريه ، برمبناي ويژگيهاي جغرافيايي شهر استوار است . بدين صورت كه مشخصات طبيعي شهر و خصيصه­هاي فرهنگي مردم، ساخت حوزه­ی طبيعي شهر را معلوم مي­نمايد. اين نوع شهرها معمولاً تابع كامل فرم و خصوصيات آب و هوايي و مسائل و عوامل اجتماعي بوده و در حقيقت، طبيعت و انسانها در فرم­گيري شهر دخالت مستقيم داشته­اند(شيعه، 65:1386). به ديگر سخن، در اين نظريه، ساخت شهر يك ساخت گروهي و اجتماعي است . اصول كلي نظريه ساخت طبيعي شهر، از جامعه شهري و ساخت شهري برداشتي اين چنين دارد: «پيروان و افراد يك مذهب، يك نژاد، يك ملت و يا يك گروه ويژه سعي دارند كه در همان حوزه هم كيشان و هم نژادان خود زندگي كنند» البته اين نظريه به ساخت مناطق داخلي شهرها بيش از شكل فضاي كلي آنها تاكيد مي­كند و مي­تواند تنها به عنوان يك نظريه تكميلي با ديگر نظريه ­ها بكار گرفته شود (شكویي، 149:1376).

نظريه ساخت چند هسته اي شهر[2]

هاريس و اولمن[3] از جغرافيدانان مشهور آمريكايي، با استفاده از نظريات برگس و هويت ، «ساخت چند هسته ­اي» را مطرح نمودند (حسيني، 101:1389). بر خلاف نظريه­هاي رشد شهر كه تاكنون ملاحظه كرديم و همه فرض كرده­اند كه شهرها از يك بخش مركزي رشد مي­كنند، نظريه چند هسته­اي نشان مي­هد كه محله­هاي شهر در اطراف چندين مركز مجزا رشد مي­كنند و هر هسته مي­تواند به عنون نقطه­ی نخستين استقرار شهر محسوب شود (پاپلي يزدي، 78:1378). هاريس و المن عقيده دارند كه در اثر توسعه فيزيكي-كالبدي شهر و استفاده از زمين­هاي حاشيه­ی شهر، هسته هاي مستقل شهري شكل مي­گيرند. اين هسته­ ها معمولاً در مجاورت مراكز تجاري، صنعتي، دانشگاهي، خرده فروشي،مراكز مذهبي و زيارتگاهي، پارك­ها و فضاهاي تفريحي و به ويژه با انتقال مؤسسه­ ها و سازمان­هاي دولتي از بخش مركزي،شكل مي­گيرند. در نتيجه روند جابجايي و جذب جمعيت در اطراف هسته­ هاي جديد شهري رخ مي­دهد (مورفی[4]، 1969: 31). الگوي چند هسته­ اي امكانات بسياري براي رشد آتي شهر دربر دارد و قابليت انعطاف بسياري را براي پذيرش تحولات شهر نشان مي­دهد. اين الگو با شبكه­هاي شطرنجي و يا حمل ونقل قابل انطباق است و از مشكلات آن، دشوار شدن ايجاد هويت وخوانايي در مقياس شهر است (طاهري،33:1381).در این نظریه هر فضای شهری بازتابی از سلطه طبقاتی، روابط متضاد اجتماعی با فضاهای سلطه گر و سلطه پذیر است. طبقه مسلط، بهترین بخش­های فضا را احتکار می­کند(باستیه،1377: 63)(شکل3)

           ساخت چند هسته ای شهر

شکل شماره 3: ساخت چند هسته ای شهر ( مأخذ: شیعه،1386: 64)

 نظريه ساخت قطاعي

اين تئوري که بر موقعيت محل، نسبت به مرکز شهر و نواحي پيراموني تکيه دارد، نقش محورهاي حمل ونقل را که موجب بهره موقيعت در سطح کاربري زمين مي شود را در آن دخالت مي دهد (ژان باستيه، 1377: 63). همر هويت در سال 1939 اين مدل را براي کاربري زمين ارائه نمود. او کاربري زمين شهري را از ديدگاه اقتصادي و سودآوري اين اراضي مورد توجه قرارداده، و در مدل خود بکار برده است و به نقش جاده­ها و راههاي ارتباطي مرکز شهر به حومه آن اهميت داده و در نتيجه شکل قطاعي(بخشي) شهر را با عنايت به نقشه راه هاي يک شهر مطرح مي­نمايد (بهفروز، 1374: 304). همر هویت، این نظریه را برای توسعه نواحی مسکونی بیان کرده است؛ ولی از مناطق آن برای بقیه مصارف شهری هم می­توان استفاده کرد. بر اساس این نظریه، یک شهر از بخش های مشخص کاربرد زمین تشکیل شده است که همراه با رشد شهر، به طرف خارج از مرکز توسعه پیدا می­کند(عابدین درکوش،1383: 62).در این نظریه گسترش شهر به جای قالب­های دایره­ای و جانبی به صورت قطاع دایره و در شکل شعاعی خود که از مرکز شهر آغاز شده در طول راههای اصلی پیش می­رود، صورت می­گیرد(شکویی،1373: 513). هویت معتقد است که قیمت زمین و اجاره در مناطق بیرونی یک یا چند قطاع بیشتر است. در بعضی از موارد یکی از قطاع­ های منطقه­ ی ارزان قیمت است که از هسته­ ی مرکزی تا بیرون ادامه یافته، همچنان که جمعیت شهرها اضافه می­شود، بخش­های گران قیمت به قسمت­های بیرونی یک قطاع حرکت می­کنند(ممتاز،1379: 134). البته نظریه فوق جهت توسعه فضاهای مسکونی مطرح است که با توجه به شبکه­ های مهم حمل و نقل و یا در جهت قسمتی از شهر که واجد شرایط مساعد برای رشد باشد، ارائه شده است(وزین،1378: 162). امروزه الگو­های متمایزی از شهرهای فعلی وجود دارد که بازتابی از مدل همرهویت هستند. مزیت کار او بر تحقیق برگس آن بود که در عصر اتومبیل نظریه­ی خود را ارائه کرد و اهمیت ارتباطات را بر روی نقشه شهر در نظر گرفت . پس از جنگ جهانی دوم، تأسیس آزادراهها و بزرگراههای شهری اتفاق افتاد که در حومه ­ی شهرها یا اراضی کم بها  و کم قیمت بافت موجود شهر عبور داده شدند، بنابر این تأکید همرهویت بر این مسأله که اراضی مجاور جاده­ ها و مسیر­های ارتباطی گرانبهاترند، عملاً امروز صدق نمی­کند(بهفروز ،1374: 305)(شکل 4)

ساخت قطاعی

شکل شماره 4: ساخت قطاعی: پاپلی یزدی،1387: 76

نظريه ساخت و فرم شعاعي (ستاره اي) شهر

نظريه ساخت ستاره­اي شكل شهر، نمودار حالت يك شهر ساكن و ثابت نمي­باشد. بلكه در اغلب موارد به علت رشد و توسعه­ی شهر، متحرك و غير ثابت است. توسعه­ی شهر مي­تواند به دو صورت عملي باشد؛ يا در اطراف خود توسعه پيدا كند؛ و يا به وسيله عمل تمركز در داخل آن رشد پيدا نمايد (بمانيان،158:1387). به موازات افزايش جمعيت، سازمان ­ها و تأسيسات بخش مركزي شهرها، مراحل مختلف اكولوژي شهري (جدايي گزيني، هجوم و جايگزيني، توالي و تسلسل و…) ظاهر مي­شود و در اثر ايجاد موج توسعه، شهر به نواحي بيروني خود توسعه مي­يابد. حرکت جمعيت، تأسيسات، صنايع و سازمان­هاي شهري به اطراف شهرها، به يك شكل عمل نمي­نمايند و از جهات مختلف شهر به سوي ناحيه­ی مركزي شهر، به يك مقياس صورت نمي­گيرند. در مقابل توسعه ­ی شهر، وجود موانع طبيعي مانند شيب هاي تند، تپه ها و كوهها، عاملي بازدارنده است، و لذا شهر يا بدان جهات توسعه پيدا نمي­كند و يا در صورت توسعه، مشكلات و افزايش هزينه­هايي را به دنبال دارد (شيعه، 62:1386). در جريان دگرگوني­هايي كه در نتيجه عملكرد امكانات حمل و نقل در سطوح شهري مشاهده مي­شود، شكل دايره­اي در نظريه برگس تعديل مي­شود و به شكل شعاعي يا ستاره­اي در مي­ آيد و توسعة شهر، ساخت ستاره­اي به خود مي­گيرد (شكوهي، 146:1376).(شکل5)

الگوی ساخت ستاره­ای شکل

شکل شماره 5، الگوی ساخت ستاره­ای شکل(شیعه، 1386 :70)

[1] : Milton Keynes

[2] : Multiple Nuclei Theory

[3] : C. Haris and E. Ulman

[4] : Murphy

[1]– Urban Construction

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

توسط
تومان

تماس با ما

شماره تماس

برگشت به منوی تماس ها

اتصال به واتساپ

برگشت به منوی تماس ها

اتصال به تلگرام

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها