سبد خرید
0

هیچ محصولی در سبد خرید نیست.

“سناریو نگاری یا برنامه ریزی بر پایه سناریوها”

مقدمه

بشر در طول تاریخ همواره براساس کشش درونی، شیفته کشف آینده و رمزگشایی آن بوده است این سوال ها که ” آیا آینده قابل تغییر است؟”، ” آیا آینده تداوم حال و گذشته خواهد بود؟”، و ” چه اتفاقاتی ممکن است در آینده روی دهد؟” تاکنون چالش عمده فکری برای مدیران و برنامه ریزان بوده است. لذا رویکردهای مختلفی را برای رویارویی با مسائل آینده به کار بسته اند که اغلب بر پایه تحلیل روندهای گذشته و ادامه آن در آینده بوده است. اما در آغاز هزاره سوم، علم آینده پژوهی، بررسی ها و پژوهش های پراکنده و غیرمنسجم در حوزه برنامه ریزی برای آینده را به علم مدون با اصول و مبانی استوار و روش های دقیق تبدیل کرده که با بکارگیری آن می­توان علاوه بر تحلیل روندهای گذشته، به کشف، ابداع و ارزیابی آینده های ممکن، محتمل و مطلوب نیز دست یافت (حاج آقامعمار, رحیم نیا, & خوراکیان, 1392).

آینده نگاری عامل محرمانه و کلیدی موفقیت است، زیرا بدون آن نمی­توان برای آینده آماده شد و از این رو همیشه در زندگی بشر مهم به شمار می­آمده اما اکنون مطالعات آینده با توجه به تغییرات فراگیر در جهان پیرامونمان بسیار دشوارتر از گذشته شده است. فناوری ها، مشاغل، سازمان ها و حتی بسیاری از ارزش ها و نیز طرز تفکرها به صورت بنیادی تغییر یافته اند و این امر برنامه ریزی و آماده شدن برای چالش ها و فرصت های آینده را بسیار سخت نموده است. با توجه به این تغییرات بسیاری از مردم بر این باورند که در مواجهه با آینده ابزار کارآمدی در دست ندارند و بیشتر آن را به قضا و قدر می­سپارند (حافظی, 1393).

در مقابل جبری که تفکر عوام بر آن استوار است، آینده نگاری نیرویی برای شکل دهی به آینده در زمان های بحرانی و آشوبناک در اختیار قرار می­دهد. نکته حائز اهمیت این است که آینده نگاری به هیچ عنوان قصد پیش بینی یا پیش گویی آینده را ندارد و فقط می­کوشد بینشی از آینده تولید کند تا زوایایی از راه تاریک و گاهی پرچالش و فراز و نشیبی که نامش را آینده گذاشته ایم، روشن سازد (حافظی, 1393). در ادامه سعی می­کنیم تا با بنا نهادن یک بنیان فکری بر پایه روش تحلیل برنامه ریزی بر پایه سناریو نگاری در این راستا قدم برداریم.

با توجه به این واقعیت که پیش بینی، جوابگوی تغییرات گسترده و سریعی که رخ می­دهد؛ نیست و همچون گذشته کارآیی لازم را ندارد؛ برنامه ریزان برای شناخت صحیح تر و کارآمدتر از آینده به سناریو نویسی روی آوردند. تفکر درباره آینده نیازمند زبان مشخصی است تا به و سیله آن فرمول بندی شود. برنامه ریز به ابزاری نیاز دارد تا بتواند آینده را در قالب عناصر قابل پیش بینی و عدم قطعیت ها  بیان کند. این ابزارها همان سناریوها هستند. سناریوها عدم قطعیت موجود در آینده را نشان می­دهند. عناصر پیش مشخص و عدم قطعیت های آینده را می­توان با سناریوهای چندگانه تشریح کرد و براساس سناریوها در برابر آینده موضع گرفت و برنامه ریزی کرد (حاج آقامعمار, رحیم نیا, & خوراکیان, 1392).

در این مقاله ابتدا مفاهیم آینده اندیشی به عنوان پایه سناریو نگاری مطرح می­شود و پس از آن رابطه میان عدم قطعیت و سناریو  را مطرح می­نماییم سپس به تعریف و طبقه بندی آن براساس مطالعات ون نوتن و دنیس لیست خواهیم پرداخت. پس از آن اهداف سناریو نگاری و تعریف آن به عنوان ابزار برنامه ریزی و تدوین استراتژی مطرح خواهد شد.

در ادامه به معرفی رویکردهای سناریو نگاری از قبیل هنجاری در برابر اکتشافی، کمی در برابر کیفی، مبتنی بر تخصص در برابر مبتنی بر فرض، رو به عقب یا رو به جلو و رویکرد جهت گیری می­پردازیم.

در پایان نیز فرآیندهای مختلف سناریو نگاری در قالب 6 رویکرد : رویکرد کشف از راه دل یا منطق شهودی، رویکرد تحلیل تاثیرات روندها، رویکرد تحلیل تاثیرات متقابل، رویکرد لاپراسپکتیو، رویکرد عدم قطعیت های بحرانی و رویکرد لایه لایه ای علت ها بیان خواهد شد.

و سرانجام یک نمونه موردی از برنامه ریزی بر پایه سناریوها بررسی خواهد شد.

روند پژوهش

در نمودار زیر مراحل مختلف پرداختن به موضوع سناریو نگاری عنوان شده است:

مراحل مختلف سناریو نگاری

  1. بررسی مفاهیم آینده اندیشی

در پارادایم نوظهور آینده اندیشی تنها یک آینده وجود ندارد و آینده های متفاوت و بدیلی وجود دارند که هریک از آن ها می­تواند محقق گردد. این امر بعدها به عنوان یکی از اصول مهم آینده اندیشی درآمد. در پارادایم نوظهور می­توان به آینده های متفاوتی فکر کرد که هریک از آن ها از احتمالی از وقوع برخوردارند. احتمال از جمله مفاهیمی بود که در آینده اندیشی به شدت از آن بهره گرفته شد. نظریه حتمال این امکان را به آینده اندیشان[1] می­دهد که برای هریک از آینده های بدیل درجه ای از احتمال را تعیین کنند (Voros, 2003).

از دیگر تاثیرات پذیرش آینده های بدیل آن بود که آینده های بدیل به صورت گزینه های فراروی آدمی دانسته می­شد که آدمی یک یا چندی از آن ها را برمی­گزیند و با توسل به اراده خود در جهت تحقق آن تلاش می­کند. به زبانی دیگر آینده توسط آدمی ساخته می­شود. به این ترتیب فرآیند انتخاب آدمی از میان آینده های گوناگون تبدیل به موضوع حائز اهمیتی می­گشت. می­توان آینده ها را به 4 دسته ذیل تقسیم نمود (Voros, 2003):

  1. آینده های ممکن[2]
  2. آینده های باور کردنی[3]
  3. آینده های محتمل[4]
  4. آینده های مرجح[5] یا مطلوب[6]

تصویر 1- انواع آینده ها
  • آینده های ممکن

شامل تمامی وضعیت های ممکنی است که می­تواند در آینده محقق شود، هرچند ندانیم که این آینده ها چگونه محقق می­شود (Voros, 2003).

  • آینده های باور کردنی

شامل آن دسته از موقعیت هایی است که می­تواند در آینده تحقق یابد. به عبارت دیگر، آن دسته از آینده هایی که براساس دانش فعلی بشر امکان پذیر است ؛ در این دسته قرار می­گیرد (Voros, 2003).

  • آینده های محتمل

به آن دسته از آیند هایی اشاره دارد که احتمالا تحقق می­یابد. برای این نوع از آینده ها می­توان احتمال وقوع درنظر گرفت. آینده هایی که ادامه وضعیت گذشته و حال هستند، عموما برای کوتاه مدت به عنوان آینده های محتمل در نظر گرفته می­شوند، حال آن که هرچه افق زمانی آینده اندیشی خود را گسترده نماییم، از احتمال تحقق آن ها کاسته می­شود چرا که در بلند مدت بسیاری از روندها به صورت فعلی نخواهد بود و تعدادی از روندهای فعلی محو شده یا دچار یک گسست می­شود (Voros, 2003).

  • آینده های مرجح یا مطلوب

این دسته از آینده ها، آینده های مطلوب ما هستند. برخلاف سه نوع دیگر از نوع برانگیزاننده هستند نه از نوع شناختی. این آینده ها از قضاوت های ارزشی هستند و از این رو بیشتر ذهن گرا هستند تا آن که عین گرا باشند. همچنین برای افراد مختلف متفاوت است زیرا افراد دارای قضاوت های ارزشی متفاوت هستند (Voros, 2003).

واژه سناریو از دنیای تئاتر و سینما گرفته شده و بر روایت داستان و نقش های بازیگران دلالت دارد. اما در مبحث سناریو نگاری می­توان آن را به صورت داستان های مربوط به آینده های باور کردنی متعدد که یک دولت، سازمان یا شرکت احتمالا با آن مواجه خواهد شد، تعریف کرد. به کمک تصمیم گیری بر پایه آینده های بدیل و آزمون استراتژی های پیشنهادی در شرایط مختلفی که سناریوها معرفی می­کنند، برای مواجهه با عدم قطعیت های آینده، آمادگی بیشتری کسب می­کنیم. در این حالت تصمیم های اتخاذ شده در برابر اکثر رویدادهای آینده که شاید برخی از آن ها دور از تصور باشند، انعطاف پذیری زیادی خواهند داشت. مثال هایی از تعاریف مطرح شده توسط افراد صاحب نظر در این زمینه به شرح زیر می­باشد.

1-مایکل پورتر[7]: سناریو دیدگاهی است با سازگاری درونی و محتوایی نسبت به آنچه در آینده می­تواند رخ دهد.

2-گیل رینگلند[8]: سناریوها بخشی از برنامه ریزی راهبردی می­باشند که به عنوان ابزاری برای مدیریت قطعیت آینده استفاده می­شود.

3- پیتر شوارتز[9]: ابزاری است برای نظم دهی به ادراک یک فرد از محیط های بدیل آینده که تصمیم های فرد درباره آن ها گرفته خواهد شد (Schwartz, 1991).

4- شومیکر[10]: یک روش منظم برای تجسم آینده های ممکنکه در آن ها تصمیمات سازمانی می­تواند به اجرا درآید.

5- میشل گوده و روبلا [11]: سناریوها، توصیف موقعیت های آینده و حوادث ممکن در آن موقعیت ها هستند. به گونه ای که شخص بتواند از موقعیت کنونی خود به سوی آینده های بدیل حرکت نماید. سناریوها روش هایی هستند که نتایج پیش بینی ها را به صورت منسجم و متقاعد کننده ارائه می­دهند (Godet & et al, 1999)، (Godet & Roubelat, 1996)

6- پیپر واک[12]: سناریوها به مدیران برای ساختار دهی عدم قطعیت های آینده کمک می­کند (Wack, 2003).

در واقع سناریوها یکی از ابزارهای پرکاربرد و مفید در پروژه های آینده پژوهی و برنامه ریزی استراتژیک دربار آینده می­باشند. برای بعضی سناریوها حاوی پیش بینی هایی از آینده بوده و برای بعضی دیگر نشان دهنده و آشکار کننده آینده های بدیل می­باشد. اما باید اذعان کرد که سناریوها حالت های ممکن آینده را تشریح می­کنند و نباید به عنوان پیش بینی قطعی آینده تلقی شوند. در واقع سعی اصلی سناریوها آشکارسازی مفروضات اصلی و پایه درباره یک سازمان، ماموریت آن سازمان و محیط فعالیت آن می­باشند (Schwartz, 1991).

3- بررسی رابطه میان عدم قطعیت و سناریو

طراحی سناریو یک روش برای توسعه و تفکر درباره موقعیت های آینده ممکن براساس چندین سناریو مختلف است. هدف این تکنیک پیش بینی دقیق از آینده نیست بلکه هدف از تدوین سناریوها این است که با غلبه بر سوگیری ادراکی و تمایلات یک جانبه مدیران درباره آینده، استراتژی های بهتری ایجاد شوند. طراحی سناریو به عنوان ابزاری برای بهبود تصمیم گیری در شرایط عدم قطعیت حتی برای کوچکترین شرکت ها هم توصیه می­شود (Varum & Melo, 2010).

برای درک صحیح از سناریو، در ابتدا ما نیاز به شفاف سازی ماهیت عدم قطعیت داریم. واضح و آشکار است که ما فاقد ابزارهای شرح کامل چگونگی رسیدن امروز به فردا هستیم. اما عدم قطعیت به معنای غفلت از رخدادهای فردا نخواهد بود. عدم قطعیت به معنای ندانستن مسائل، روندها، تصمیم ها و رویدادهای سازنده ی آینده است (Bood & Postma, 1998).

میزان پیش بینی ناپذیر بودن تحولات و نتایج آینده را عدم قطعیت گویند. عدم قطعیت ها به آن عواملی اشاره دارند که نتایجشان شناخته شده است اما هنوز اتفاق نیفتاده اند. آن ها به قدری یکتا هستند که نمی­توان برایشان میزان احتمال وقوع را مشخص نمود (Bood & Postma, 1998).

با توجه به تعاریف بالا در حقیقت تدوین سناریو یک روش سازمان یافته است که در آن با استفاده از کشف نیروهای پیشروی کلیدی و عناصر پیش مشخص و عدم قطعیت های موثر، سناریوها تدوین می­شوند. سناریوها در واقع چندین الگوی متمایز از آینده های ممکن هستند که کشف و تعریف می­شوند و همواره در مجموعه هایی حاوی بیش از یک میلیون سناریو، برای بیان عدم قطعیت ظاهر می­شوند. این سناریوها ابزاری برای نظم بخشیدن به بینش ها و استنباط های رهبران و مدیران درباره آینده هستند که با استفاده از آن ها می­توان طرز رفتار و عکس العمل سازمان را در برابر عدم قطعیت های کلیدی موجود در آینده، مشخص نمود (Marsh, 1998).

منظور از عدم قطعیت های کلیدی مسائلی درباره آینده یک پدیده است که پیش بینی آن دشوار می­باشد ولی تاثیر چشم گیری بر موفقیت برنامه های در دست اجرا دارد.

در واقع آن دسته از عوامل محیطی که در طراحی سناریوها، دارای بالاترین میزان اثرگذاری و عدم قطعیت باشند، عدم قطعیت های کلیدی هستند. همچنین منظور از عناصر پیش مشخص، آن دسته از عناصر است که به هیچ یک از حلقه های زنجیره حوادث وابسته نیستند. اگر چیزی فارغ از به وقوع پیوستن سناریویی از پیش مشخص باشد، آن چیز یک عنصر پیش مشخص است. مانند پدیده هایی با تغییرات کند و آهسته، همچون رشد جمعیت. روند نیز الگوی تغییر منظم داده ها و پدیده ها در یک بازه زمانی مشخص است. این تغییرات ممکن است به شکل کمی یا کیفی باشد (Marsh, 1998).

4-طبقه بندی انواع سناریو

برای طبقه بندی سناریوها، شیوه های متعددی ارائه شده است. به عنوان مثال در نوعی دسته بندی سناریوها براساس فاکتور PEST[13] تقسیم بندی می­شوند (Mietzner & Reger , 2004).

مالسکا[14] و تیم همکاران وی در دانشکده اقتصاد تورکو[15] سناریوهای ماموریتی[16]، سناریوهای موضوعی[17] و سناریوهای اقدام[18]را معرفی کرده اند (Mietzner & Reger , 2004).

میشل گوده و روبلا سناریوها را به دو نوع اکتشافی و هنجاری تقسیم بندی کرده اند (Godet & Roubelat, 1996).

دامرز[19] براساس پنج متغیر انواع سناریوها را طبقه بندی کرده است: (Mietzner & Reger , 2004)

متغیرها انواع سناریوها
گستردگی موضوع سناریو نگاری سناریوهای تک بخشی یا چند بخشی
سطح تجمع سناریوهای خرد، متوسط و کلان
جهت زمان(از گذشته به آینده یا از آینده به امروز) سناریوهای برون یابی در برابر چشم انداز سازی
مقدار اکتشاف سناریوهای اکتشافی به شدت محدود و به شدت گسترده
کانون تمرکز اقدام سناریوهای محیطی و سیاستی
جدول شماره 1- انواع مختلف تفکر سناریویی

روش دیگری که می توان سناریو ها را براساس آن طبقه بندی کرد، توسط فاهی و رندل[20] پیشنهاد شده است. آن ها سناریوها را به سناریوهای جهانی، سناریوهای صنعت، سناریوهای رقیب و سناریوهای تکنولوژی تقسیم بندی کرده اند (Mietzner & Reger , 2004).

جدول شماره 2- تقسیم بندی سناریوها از دیدگاه اشتین مولر

اشتین مولر[21]روش های متفاوت تفکر سناریویی را مطابق با جنبه های متفاوت به شرح زیر تقسیم بندی کرده است:

جنبه نمایاندن ·         سناریوهای کاملا فرموله شده

·         سناریوهای سطحی

جنبه موضوع ·         سناریوهای جهانی

·         سناریوهای با مساله مشخص

جنبه کمی شدن ·         سناریوهای نیمه کمی

·         سناریوهای کیفی

جنبه زمان ·         سناریوهای موقعیت

·         سناریوهای فرآیند

·         سناریوهای کوتاه مدت

·         سناریوهای میان مدت

·         سناریوهای دراز مدت

·         سناریوهای مستقل از زمان

جنبه کارکردی در فرآیند تحقیق ·         سناریوهای مستقل از موضوع

·         سناریوهای اکتشافی

·         سناریوهای وضع کننده هدف

·         سناریوهای نتیجه محور

جنبه گزاره ای ·         سناریوهای رسمی

·         سناریوهای قصدی

4-1- تقسیم بندی سناریوها براساس مطالعات ون نوتن

در سال های اخیر موضوع طبقه بندی سناریوها بسیار مورد توجه محققان و آینده پژوهان قرار گرفته است ولی شاید بتوان گفت که طبقه بندی انجام شده توسط ون نوتن[22] از گستردگی بسیار وسیعی برخوردار است. وی و همکارانش 14 نوع مختلف از سناریوها را تقسیم بندی کرده اند که در سه موضوع پوششی کلی به شرح زیر ارائه می­شوند (Van Notten, Rotmans, Marjolein, Van Asselt, & Rothman):

موضوع تحت پوشش نوع سناریو
1- هدف پروژه(اکتشافی یا کمک به تصمیم) 1.چه هنجارهایی را در بردارد؟ توصیفی یا هنجاری
2.نقطه برتری: پیش بینی یا آینده معکوس
3.موضوع: بر پایه مساله، بر پایه حوزه خاص، بر پایه بنیاد و موسسه
4.مقیاس زمانی: بلند مدت یا کوتاه مدت
5.مقیاس ابعادی: جهانی/ فراملی یا ملی/ منطقه ای
2- طرح فرآیند(شهودی یا رسمی) 6.اطلاعاتی: داده های کیفی یا کمی
7.روش جمع آوری داده ها: اشتراکی یا بررسی های میزی
8.منابع: گسترده یا محدود
9.شرایط موسسه ای: باز یا محدود شده
3- محتوای سناریو( پیچیده یا ساده) 10.طبیعت موقتی: زنجیره ای یا تصویر لحظه ای
11. متغیرها: همگن و یکنواخت یا غیرهمگن و غیریکنواخت
12. پویایی: پیرامونی یا بر پایه روند
13. سطح انحراف: بدیل یا متعارف
14. سطح یکپارچگی: کم یا زیاد
جدول شماره3- طبقه بندی انواع سناریوها توسط ون نوتن و همکاران در سه موضوع پوششی کلی

موضوعات پوششی انتخاب شده توسط ون نوتن در جواب سوال های چه؟ چرا؟ و چگونه؟ تدوین شده اند. در ادامه هریک از موضوعات را به طور مختصر مورد بحث قرار می­دهیم:

4-2- تقسیم بندی سناریوها براساس مطالعات دنیس لیست

دنیس لیست از محققان دیگری است که 10 نوع سناریو در سه موضوع پوشش کلی مشابه مطالعات ون نوتن را پیشنهاد کرده است (List, 2005):

موضوع تحت پوشش نوع سناریو
طرح فرآیند: شهودی یا رسمی 1.      زمان صرف شده برای تدوین سناریوها
2.      آداب و رسوم فرآیند: صلب یا منعطف
3.      روش تدوین سناریوها
محتوای سناریو: پیچیده یا ساده 4.      تعداد سناریوها: کم یا زیاد
5.      جزئیات هر سناریو: کم یا زیاد
6.      تعداد تکرار فرآیند هر سناریو: 1 یا 2
7.      محتوای مشترک: استاندارد یا منحصر به فرد
کاربرد سناریو: درونی یا بیرونی 8.      نوع انتشار سناریو: محرمانه داخلی یا توزیع برای عموم
9.      استفاده : درونداد مستقیم به برنامه ریزی یا درک بهتر
10.  مقیاس زمانی: استفاده فوری یا نگهداری به عنوان مرجع
جدول شماره4- طبقه بندی انواع سناریوها توسط دنیس لیست

5- اهداف در سناریو نگاری

محققان حوزه سناریو نگاری اهداف متفاوتی را برای آن تعریف کرده اند. از نظر کیس ون درهیدن[23] که به مدت بیش از 35 سال در پروژه های سناریو نگاری شرکت نفتی شل شرکت داشته است، اهداف سناریو نگاری به شرح زیر است (Ven der Heijden, 1996):

  • تدوین استراتژی های پابرجا
  • فهم و درک بهتر آینده و رویدادها و پیامدها
  • درک بهتر الگوها و تغییرات
  • انتقال ایده های مدیران رده بالا به کل سازمان از طریق سناریوها
  • بهبود نظام رهبری سازمان(Ven der Heijden, 1996)

پییر واک[24] نیز اهداف کلی این نوع برنامه ریزی را به شرح زیر می­دانست:

  • روشی برای به چالش کشیدن مفروضات موجود درباره محیط فعالیت سازمان
  • پیش بینی و درک بهتر تهدیدها و ریسک های پیش رو
  • روشی برای کشف گزینه های استراتژیک که سازمان قبل از انجام پروژه از آن ها بی خبر بود.
  • نمایاندن گذرگاهی به سمت آیندهف داستان هایی با سازگاری درونی
  • نمایاندن نیروهای پیش ران تغییرات، ارتباط بین آن ها و عدم قطعیت های موجود در محیط فعالیت سازمان(Wack, 2003)

ریچارد اسلاتر[25] یکی دیگر از صاحب نظران است به نظر وی اهدافی که می­توان برای پروژه های سناریو نگاری عنوان کرد عبارتند از:

  • نمایاندن موضوعات مهم و با اهمیت در دیدگاه عمومی حاکم بر سازمان که در نگاه کوتاه مدت آن سازمان مورد غفلت واقع شده اند.
  • مشخص نمودن خطرات، بدیل ها و انتخاب هایی که می­بایست قبل از بحرانی شدن اوضاع مورد توجه قرار گیرد.
  • عمومیت بخشیدن به تصویر در حال ظهور از آینده میان مدت به منظور شرکت دادن افراد سازمان در فرآیند تصمیم گیری
  • شناسایی دینامیسم و مضامین سیاست گذاری مربوط به جهان پایدار و قرار دادن این سیاست گذاری ها در دستور العمل سازمان
  • تسهیل کردن فرآیند نوآوری های گروهی و اجتماعی
  • کمک به مردم و افراد سازمان برای شرکت در فرآیند خلق آینده بهتر
  • کمک به تکامل یافتن سازمان ها در واکنش نسبت به تغییرات منطقه ای و جهانی(Slaughter, 2004)

هم چنین صاحب نظران دیگری از قبیل نیکی اسلوکوم[26]، میسون[27] و کاترین فولتون[28] اهداف برنامه ریزی سناریویی را در مطالعات خود بیان کرده اند.

با توجه به اهدافی که صاحب نظران و فعالین حوزه سناریو نگاری برای این روش عنوان کرده اند، می­توان دو هدف عمده یا به عبارت بهتر دو نوع کاربرد عمده برای سناریوها در نظر گرفت:

  • سناریوها به عنوان ابزاری برای برنامه ریزی
  • سناریوها به عنوان ابزاری برای تدوین استراتژی(Bandhold & Lingren )

5-1- سناریوها به عنوان ابزاری برای برنامه ریزی

سناریو نگاری روش بسیار مفید و موثری برای برنامه ریزی میان مدت و بلند مدت در شرایط عدم قطعیت است. این روش به سازمان ها کمک می­کند که علاوه بر تهیه برنامه ریزی های متعدد برای رویدادهای غیر مترقبه، جهت گیری درستی نسبت به سیر رویدادهای آینده داشته و بنابراین موضوعات مهم و درستی را در کانون توجه خود قرار دهد. اما باید در نظر داشت که سناریو نگاری صرفا ابزاری برای برنامه ریزی نیست. در واقع سناریوها ابزاری موثر برای یادگیری نیز هستند. با تفکر درباره سناریوهای آینده، سازمان ها نسبت به منطق تغییرات، نیروهای پیشران، بازیگران کلیدی و عوامل کلیدی موثر در محیط فعالیت خود درک بهتری کسب کرده و پتانسیل تاثیر گذاری خود را بهتر تشخیص می­دهند (Bandhold & Lingren ).

در حقیقت سناریوها را می­توان برای اهداف متعددی به کار برد. همانطور که در شکل ذیل نشان داده شده است، گاهی سناریوها به طور واضح و آشکار برای برنامه ریزی به کار می­روند. در این حالت رسیدن به نتایج عملی در کانون توجه است. سناریوهای مربوط به تکنولوژی خاص می­توانند راهنمایی برای بخش های تحقیق و توسعه باشند. سناریوها شاید انگیزه بخش اکتشاف ایده های بهتر و جدید یا ابزاری برای ارزیابی ایده ها و پروژه ها باشند. همچنین سناریوها را می­توان برای ارزیابی نیز به کار برد (Bandhold & Lingren ).

تمرکز بر کسب و کار جدید

در نگاهی دیگر سناریوها ممکن است برای یادگیری یا ایجاد تغییرات به کار گرفته شود. سناریوها قدرت بالایی در به چالش کشیدن پارادایم ها و مفروضات موجود در ساختار تصمیم گیری سازمان ها دارند (Bandhold & Lingren ).

توماس چرمک نقش آموزشی سناریوها را که بر پایه دیدگاه یادگیری استوار است در دو مورد کلی بررسی می­کند:

  • تغییر تفکر: سناریوها باعث تقویت توانایی” نگاه کردن و تفکر” به یک کل در هم تنیده می­شوند.
  • یادگیری سازمانی: سناریو نگاری شامل گردآوری افراد مختلف از بخش های مختلف در مذاکرات استراتژیک مداوم می­باشد که در نهایت باعث افزایش آمادگی استراتژیک آن ها می­شود(Chermack, 2005).

5-2- سناریوها برای تدوین استراتژی

همان طور که اشاره شد سناریو نگاری مکانیسمی برای یادگیری در سازمان فراهم می­کند اما برای اینکه حلقه یادگیری در درون سازمان بسته شود باید اقدام و عمل نیز د رانتهای حلقه قرار گیرد. برای رسیدن به چنین هدفی، دو سوال عمده مطرح می­شوند که باید پیش از تدوین برنامه عملی پاسخ داده شوند:

  • از دیدگاه درون سازمانی: آیا سازمان ظرفیت رشد و پایداری در سناریوهای آینده را دارد؟
  • از دیدگاه برون سازمانی: آیا جهت حرکت سازمان برای کسب موقعیت بهتر با سناریوهای آینده متناسب می­باشد؟

کیس ون هیدن معتقد است که برای پاسخ به این سوالها با تمرکز بر رشد و پایداری سازمان در آینده های با عدم قطعیت چهار مرحله اصلی وجود دارد که عبارتند از (Ven der Heijden, 1996):

5-2-1- بازنگری موارد در دست اقدام[29]

در این مرحله اگر سازمان در برابر آینده های با عدم قطعیت موقعیت خوبی داشته باشد، باید به چگونگی بهره گیری بهتر از محیط های نمایش داده شده در سناریوها توجه کند. لازمه انجام آن تقویت درک سازمان از طریق برگزاری جلسات توفان فکری یا مصاحبه رو در رو با افراد کلیدی در سازمان است (Ven der Heijden, 1996).

5-2-2- بازنگری ظرفیت اقدام[30]

ون درهیدن معتقد است که برتری رقابتی هر سازمانی در طول زمان به مرور دچار کاستی و تباهی می­شود. در نتیجه سازمان دیگر خود را در یک موقعیت پایدار نسبت به عدم قطعیت های آینده نمی­بینند. بنابریان تغییر در استراتژی سازمان در این حالت یک ضرورت تلقی می­شود (Ven der Heijden, 1996).

5-2-3- تولید گزینه ها[31]

به نظر ون در هیدن سناریوها نقطه شروع بسیار مفیدی برای خلق گزینه های جدید برای سازمان می­باشند. به خصوص اگر سناریوهای آینده، بخشی از گفتگوها و مذاکرات عمومی سازمان باشد (Ven der Heijden, 1996).

5-2-4- ارزیابی گزینه ها[32]

ارزیابی گزینه ها معمولا در قالب ارزیابی مالی، ارزیابی ریسک و ارزیابی استراتژیک انجام می­شود. هدف غایی در این بخش، تعریف جهت گیری استراتژیک کلی است که فارغ از اینکه چه آینده ای واقعا رخ خواهد داد، موقعیت برتر و بهتری برای سازمان ایجاد کند (Ven der Heijden, 1996).

5- رویکردهای مختلف سناریو نگاری

در نگارش سناریوها از ابزارها و رویکردهای مختلفی بهره گرفته می­شود. رویکردها باید به گونه ای انتخاب شود که اهداف مورد انتظار را برآورده سازند. هریک از این رویکردها ویژگی هایی دارند که با توجه به این ویژگی ها انتخاب و مورد استفاده قرار می­گیرند. در ادامه به طور مختصر هریک از این رویکردها را بررسی خواهیم کرد:

5-1- هنجاری در برابر اکتشافی:

براساس این تقسیم بندی سناریوها به دو دسته اکتشافی و هنجاری(دستوری یا تجویزی) تقسیم می­شوند. سناریوهای اکتشافی به سناریوهایی اشاره دارند که در پی کشف آینده اند، از زمان حال شروع شده و رو به سوی آینده دارند. اما سناریوهای هنجاری رو به درون دارند و به یک موقعیت خاص در زمان آینده می­پردازند (Mietzner & Reger , 2004).

5-2- کمی در برابر کیفی:

سناریوهای کمی مبتنی بر اعداد و ارقامند و پیشرفت ها و توسعه های آتی را در قالبی کمی ارائه می­نمایند. در مقابل سناریوهای کیفی مبتنی بر نظرات و قضاوت های کیفی هستند. معمولا به صورت ترکیبی استفاده می­شوند (Chermack, 2005).

5-3- تصویری در برابر تاریخی:

در سناریوهای تصویری یک بازه زمانی خاص به تصویر کشیده می­شود و به تعاملات و پویایی در یک بازه زمانی خاص پرداخته می­شود. در حالی که در سناریوی تاریخی به چگونگی تغییر و تحولات در طول زمان پرداخته می­شود. این نوع از سناریوها نه به خود آینده بلکه به چگونگی رسیدن به آن آینده پرداخته می­شود (Schwartz, 1991).

5-4- مبتنی بر تخصص در برابر مبتنی بر فرض(داده):

سناریوهای مبتنی بر فرض سناریوهایی هستند که بر داده ها، مفروضات و دانش های موجود و مدون مبتنی هستند و در مقابل سناریوهای مبتنی بر تخصص، آن هایی هستند که به دنبال دست یابی و استخراج دانش ضمنی متخصصان و خبرگان هستند (Marsh, 1998).

5-5- رو به عقب یا رو به جلو:

سناریوها می­توانند رو به عقب یا رو به جلو باشند، یعنی یا از آینده به حال یا از حال به آینده نوشته شوند (Schwartz, 1991).

5-6- رویکرد براساس جهت گیری:

جهت گیری کلی سناریوها می­تواند در سه دسته زیر تقسیم بندی شود:

5-6-1- مساله(مشکل) محور:

در این حالت معمولا به دنبال این هستند که وضعیت یا مشکل خاص را در آینده مورد بررسی قرار دهند. مثلا تدوین سناریو برای مشکلات زیست محیطی یا بحران های انرژی در آینده (Godet & Roubelat, 1996).

5-6-2- موضوع محور:

در این حالت معمولا یک یا چند موضوع (که الزاما یک مشکل نیستند) بررسی می­شوند. آینده موضوع مورد توجه است نه مشکل یا مساله ای خاص. مثال: تدوین سناریو با موضوع فناوری اطلاعات (Bood & Postma, 1998)

5-6-3- سازمان محور:

در این حالت یک سازمان یا موسسه به انجام برنامه ریزی بر پایه سناریوها در حوزه خود می­پردازند. مثل سناریوهایی که شرکت های مختلف مثل شرکت نفتی رویال داچ شل و دایملر کرایسلر می­نویسند (Godet & et al, 1999).

6- فرآیندهای مختلف سناریو نگاری

تاکنون پروژه های سناریونگاری بسیاری در سراسر دنیا و بارویکردهای متفاوتی انجام پذیرفته اند. برای نگارش سناریوها فرآیندهای متفاوتی وجود دارند که هریک از این فرآیندها گام ها و مراحل متفاوتی را جهت نگارش سناریوها طی می­کنند. مراحل متفاوت نگارش سناریوها ناشی از دیدگاه های مختلف به سناریو نگاریف اهداف مورد نظر در سناریونگاری، رویکرد مورد استفاده و مشارکت کنندگان در فرآیند سناریونگاری است.

در این قسمت برخی از مهم ترین رویکردها در سناریو نگاری مورد بررسی واقع خواهد شد (Huss & Honton, 1985):

6-1- رویکرد کشف از راه دل یا منطق شهودی[33]­­­

6-2- رویکرد تحلیل تاثیرات بر روندها[34]

6-3- رویکرد تحلیل تاثیرات متقابل[35]

6-4- رویکرد لاپراسپکتیو[36]

6-5- رویکرد عدم قطعیت های بحرانی[37]

6-6- رویکرد تحلیل لایه لایه ای علت ها[38]

6-1- رویکرد کشف از راه دل یا منطق شهودی[39]­­­

تحلیل تصمیم ها و موضوعات استراتژیک مهم

در این دیدگاه سناریوها ابزاری برای نظم بخشیدن به ادراک یک فرد درباره محیط های بدیلی است که تصمیم های آن فرد در آن ها گرفته خواهد شد. تدوین سناریوها در این رویکرد تکیه بر دانش ضمنی و ذهنی شرکت کنندگان دارد. در نمودار زیر هشت گام این فرآیند نشان داده شده است:

6-2- رویکرد تحلیل تاثیرات بر روندها[40]

این رویکرد توسط بسیاری از آینده پژوها و شرکت های تجاری از اوایل دهه 1970 مورد استفاده و توجه قرار گرفته است. تکیه اصلی این رویکرد بر پیش بینی های مستقل مربوط به متغیرهای کلیدی و وابسته به هم می­باشد که در نهایت این پیش بینی ها براساس رویدادهای تاثیرگذار نظم و ترتیب داده می­شوند. فرآیند این رویکرد در نمودار آمده است (Huss & Honton, 1985):

6-3- رویکرد تحلیل تاثیرات متقابل[41]

در سال های متمادی دانشمندان روش های شهودی را یرای پیش بینی های خود  استفاده کرده اند. در این میان روش هایی که به طور سیستماتیک قادر به گردآوری اطلاعات باشند، توسعه کمتری یافته بودند. این رویکرد تاثیرات متقابل در پاسخ به این نیاز توسعه یافت. این رویکرد در واقع رویکرد اصلاح شده تحلیل تاثیرات بر روندها براساس احتمال به وقوع پیوستن آن ها می­باشد. روش تدوین سناریو در این رویکرد دارای 8گام است که در نمودار آمده است (Huss & Honton, 1985)

6-4- رویکرد لاپراسپکتیو[42]

این رویکرد توسط برتراند دو ژونول[43] در دهه 1970توسعه یافت. روش های موجود در این رویکرد بسیار سیستماتیک و براساس قوانین ریاضی می­باشد. تکیه اصلی این روش ها بر احتمالات ذهنی مربوط به رویدادهای آینده است. تشابه زیادی با رویکرد تحلیل تاثیرات متقابل دارد (Godet & et al, 1999).

الگوریتم نگارش سناریوها در این روش به صورت زیر است:

6-5- رویکرد عدم قطعیت های بحرانی[44]

پایه گذار اصلی این رویکرد، پیتر شوارتز دبیر کل شبکه جهانی کسب و کار است. روش های موجود در این رویکرد با تهیه فهرست متغیرها و روندهای مربوط به آینده فرآیند سناریو نگاری را شروع می­کنند. سپس فهرست تهیه شده به سه دسته تقسیم بندی می­شود (Schwartz, 1991):

  • روندها و متغیرهایی که تداوم تاثیرات آن ها بر روی موضوع مورد نظر تا حدود زیادی قطعی است.
  • روندها و متغیرهایی که بر موضوع مورد نظر تاثیر قطعی ندارند.
  • روندها و متغیرهایی که تاثیرات آن ها نامشخص بوده و با عدم قطعیت بیان می­شود.

در این رویکرد روندها و متغیرهای نامشخص و با عدم قطعیت نیز به دو گروه تقسیم بندی می­شوند:

  • روندها و متغیرهای با تاثیرات بسیار بالا
  • روندها و متغیرهای با تاثیرات کم(Schwartz, 1991)

6-6- رویکرد تحلیل لایه لایه ای علت ها[45]

تحلیل لایه لایه ای علت ها یکی از تکنیک های آینده پژوهی است که می­توان در بسیاری از موارد بخصوص در ساختن سناریوها به کار برد. در اویل دهه 1990 توسط سهیل عنایت الله توسعه پیدا کرد. این تئوری بر این اساس است که طریقه ای که موضوعات چارچوب دهی می­شوند، به طور بسیار قدرتمندی در چگونگی فهم و درک ان ها تاثیر می­گذارد و لذا دامنه ی درک شده ی تغییرات را محدود می­کند. فرآیند آن در زیر آمده است (Inayatullah, 1998):

7- بررسی نمونه موردی در ارتباط با برنامه ریزی بر پایه سناریو

به عنوان یک نمونه عملی و اجرا شده فرآیند برنامه ریزی سناریویی در منطقه شهری ادینبرگ[46] را بررسی می­کنیم و فرآیند سناریو و سهم آن را در استراتژی و سیاست گذاری برای بازیابی موقعیت شهر توضیح خواهیم داد. به طور کلی با مقایسه نرخ رشد اقتصادی ادینبرگ با دیگر شهرهای هسته ای انگلستان متوجه خواهیم شد که این منطقه در سال های اخیر عملکرد اقتصادی خوبی داشته است که چندین سیاست مداخله ای مسبب آن است از جمله:  انتشار مرحله ای برنامه ریزی توسعه زمین، تشکیل نوآورانه وسایل هدف خاص برای تحویل پروژه های توسعه اقتصادی و تاکید مجدد روی کیفیت محیط فیزیکی در مکان های بحرانی که سایت میراث جهانی یونسکو بر آن تاکید داشت (Docherty & McKiernan, 2008).

در سال 2001، استراتژی های منطقه ادینبرگ با تصمیمات مهمی روبرو شد که درباره جهت گیری آینده پیشرفت اقتصادی بود. نیاز به فهم بهتر مسائل اقتصاد منطقه شهری ادینبرگ مستلزم تشکیل جلسات متعدد بود. برنامه مشارکتی ایجاد شد تا بدین وسیله شرکای کلیدی برای اقدام مثبت برای بررسی چالش های موجود مشخص شوند. کمیته موافقت کرد که برنامه سناریو نگاری باید یک ماموریت بین چند بخش باشد (Docherty & McKiernan, 2008):

  1. اضافه کردن ارزش فکری و نیرومندی به تجزیه و تحلیل اساسی و آگاهی از طرح ساختاری
  2. تولید چشم انداز الهام بخش برای شهرستان که قابل قبول و دست یافتنی باشد و به وسیله ظرفیت استراتژیک تامین شود.
  3. تعامل با انواع دینفعان در توسعه اقتصادی و بنابراین تحریک اشتغال دانش پایه

برنامه ریزی سناریویی برای شهرستان ادنبرگ شامل 989 سیاست است.

  1. تسهیل کردن ترسیم مسیر آینده به وسیله برنامه ریزی سناریویی به طوری که برنامه ریزی استراتژیک می­تواند نظارت خود را بر موقعیت آینده و اقدام در زمان مناسب را تسیل کند.
  2. کمک به بازبینی استراتژی های اقتصادی توسعه
  3. اطلاع از سیاست های سازمان اصلی در شهرستان(Docherty & McKiernan, 2008)

در نمودار زیر مسائل مختلف برحسب اهمیت و عدم قطعیت در منطقه شهری ادینبرگ آورده شده اند (Docherty & McKiernan, 2008):

پس از چرخش پیش نویس های مختلف سناریو نگاری منطقه شهری ادینبرگ، در نهایت سری نهایی کارگاه ها در سال 2005 با خروجی نقشه برگزار شد که تعدادی از مناطق کلیدی در روی آن مشخص شده اند. بر طبق سناریوها بعضی انتخاب های بحرانی که در دهه های آینده منجر به اتخاذ روش های مختلف خواهد شد ، به قرار زیر است:

  • تخلیه انبوهی ترافیک با افزایش زیرساخت های حمل و نقل عمومی و کیفیت این زیرساخت ها و همچنین کاهش جذابیت های سرمایه گذاری و توریست
  • تعامل بخش خصوصی و دولتی از طریق تجارت های جدید
  • رهبری : غنی سازی ارتباطات بین بخش خصوصی و دولتی
  • شبکه ها: ایجاد ارتباط بین بخش خصوصی و دولتی و سرمایه گذاران(Docherty & McKiernan, 2008)

[1] . Futurists

[2] . Possible Futures

[3] . Plausible Futures

[4] . Probable Futures

[5] . Preferable Futures

[6] .  Desirable Futures

[7] . Michael Porter

[8] . Gill Ringland

[9] . Peter Schwartz

[10] . Schumiker

[11] . Godet and Roublat

[12] . Pierre Wack

[13] . Political,Economic,Socio-Cultural, Technology

[14] . Maleska

[15] . Turku School of Economics

[16] . Mission Scenarios

[17] . Issue Scenarios

[18] . Action Scenarios

[19] . Dammers

[20] . Fahey & Rendell

[21] . Stein Muller

[22] . Phillip Van Notten

[23] . Kees Vander Heijden

[24] . Pierre Wack

[25] .  Richard Slaughter

[26] .  Niki Slocum

[27] . Misson

[28] .  Katherine Fulton

[29] . Portfolio Review

[30] . Capacity Review

[31] . Option Generation

[32] . Option Evaluation

[33] . Intutive Logic

[34] . Trend Impact Analysis

[35] . Cross Impact Analysis

[36] . La Prospective

[37] .  Critical Uncertainty

[38] .  Causal Layered Analysis

[39] . Intutive Logic

[40] . Trend Impact Analysis

[41] . Cross Impact Analysis

[42] . La Prospective

[43] .  Bertand de Jounevel

[44] .  Critical Uncertainty

[45] .  Causal Layered Analysis

[46] . Edinburg city region

References

  1. Bandhold , H., & Lingren , M. (n.d.). The link between futures and strategy Palgrave Macmillan.
  2. Bood, R., & Postma, T. (1998). Scenario analysis as a strategic management tool. University of Groningen.
  3. Chermack, T. (2005). Studing Scenario Planning. Technological Forecasting and Social Change, 59-73.
  4. Docherty, I., & McKiernan, P. (2008). Scenario plannin for the Edinburg city region. Environment and Planning C: Government and Policy, 982-997.
  5. Godet, M., & et al. (1999). Scenarios and Strategies, a Toolbox for Scenario Planning. Paris: Laboratory for investigation in prospective and strategy.
  6. Godet, M., & Roubelat, F. (1996). Creating the future: the use and misuse of scenarios. France: Economica publish.
  7. Huss, W., & Honton, E. (1985). Scenario planning what style should you use.
  8. Inayatullah, S. (1998). Poststructuralism as Method. Future, 815-829.
  9. List, D. (2005). Scenario Network Mapping: The Development of a Methodology for Social Inquiry. South America: University of South America.
  10. Marsh, B. (1998). Using scenarios ti identify,analyze and manage uncertainty . New York.
  11. Mietzner, D., & Reger , G. (2004). Scenario Approaches-history,difference,advantages and disadventages. Eu-Us Seminar:new technology foresight.
  12. Schwartz, P. (1991). The Art of the long view. New York: Doubleday currency.
  13. Slaughter, R. (2004). Introduction to the knowledge base of futures studies. swinburn.
  14. Van Notten, P., Rotmans, J., Marjolein, B., Van Asselt, & Rothman, D. (n.d.). An updated scenario typology .
  15. Varum, C., & Melo, C. (2010). Directions in scenario planning literature-A review of the past decades.
  16. Ven der Heijden, K. (1996). Scenarios: The art of strategic conservation. Wiley.
  17. Voros, J. (2003). A generic foresight process framework foresight .
  18. Wack, P. (2003). Scenarios uncharted waters ahead Haward Business Review.
  19. حاج آقامعمار, ح., رحیم نیا, ف., & خوراکیان, ع. (1392)سناریو نگاری شبکه جهانی کسب و کار. مطالعات مدیریت راهبردی, 61-87.
  20. حافظی, ر. (1393). راهنمای سناریو نگاری.

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

توسط
تومان

تماس با ما

شماره تماس

برگشت به منوی تماس ها

اتصال به واتساپ

برگشت به منوی تماس ها

اتصال به تلگرام

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها