خرید فالوور اینستاگرام خرید لایک اینستاگرام
خانه / شهرسازی / نقش سرمايه اجتماعي در اقتصاد نوين

نقش سرمايه اجتماعي در اقتصاد نوين

نقش سرمايه اجتماعي در اقتصاد نوين

(ارائه مدل جديدِ سرمايه فكري)

علي ياسيني: دانشجوي دكتري مديريت آموزشي دانشگاه تربيت معلم تهران

آيت الله سعادت طلب: دانشجوي دكتري برنامه ريزي و توسعه آموزش عالي دانشگاه شهيد بهشتي

اکبر رمضاني: دانشجوي کارشناسي ارشد برنامه‌ريزي درسي دانشگاه تربيت‌ معلم تهران

چكيده:

شواهد تجربي در جوامع مبتني بر دانايي، اهميت فرآيند خلق دانش را در ارتباط با سرمايه اجتماعي سازمانها به طور آشكارا نمايان مي سازند. هدف اصلي اين مقاله كمك به توسعه مفهوم سرمايه اجتماعي و نقش آن در اقتصاد نوين است. در اين مقاله ابتدا چارچوب تئوريكي سرمايه اجتماعي ارايه شده و سپس بر مبناي رويكرد سرمايه فكري، موقعيت و شرايط سرمايه اجتماعي در برخي از سازمان هاي ايران با اشاره به چشم انداز بين المللي ترسيم شده است. يافته هاي اين بررسي از عوامل تسهيل كننده و توسعه دهنده يك چارچوب يكپارچه كه براي مديريت امور بغرنج لازم مي باشند، حمايت كرده و مزاياي آينده ي مديريت اين امور را با مدنظر قرار دادن ارتباط آن با چندين عامل اجتماعي برمي شمارد. پيشنهادات ارائه شده بر اساس مدل سرمايه فكري به طور دقيق شامل سرمايه اجتماعي هم مي باشد.

واژه هاي كليدي: سرمايه فكري، سرمايه اجتماعي، توسعه اقتصادي، دستاوردهاي نامحسوس

مقدمه: (سرمايه اجتماعي به عنوان عامل ِ كليدي در محيط اجتماعي ـ اقتصادي)

مفهوم سرمايه اجتماعي در سالهاي اخير در حوزه هاي علوم اجتماعي، اقتصاد و اخيرا در علوم سياسي مطرح گرديده است. تمرکز بر مقوله سرمايه اجتماعي، خصوصا در عرصه اقتصاد، عمدتا بر مبناي نقشي که اين مفهوم در توليد و افزايش سرمايه هاي انساني، اقتصادي و محيطي ايفا مي کند، صورت مي گيرد (بيكر،۱۳۸۲: ۱۳). گرايش غالب مفهوم سرمايه اجتماعي در زمينه توسعه اقتصادي، به محدوديت هاي نفوذ رويکرد اقتصادي در راستاي دستيابي به اهداف توسعه پايدار، تاکيد دارد. سرمايه اجتماعي از مفاهيمي نويني مي باشد که امروزه در بررسي هاي اقتصادي جوامع مدرن مطرح شده است.(تاجبخش،۱۳۸۲: ۲۷). طرح اين رويکرد در بسياري از مباحث اقتصادي نشان دهنده اهميت نقش ساختارها و روابط اجتماعي بر متغيرهاي اقتصادي مي باشد. سرمايه اجتماعي عمدتا مبتني بر عوامل فرعنگي و اجتماعي مي باشد و شناسايي آن به عنوان يک نوع سرمايه چه در سطح مديريت کلان اقتصادي و توسعه کشورها و چه در سطح مديريت سازمانها و بنگاهها مي تواند شناخت جديدتري را از سيستم هاي اقتصادي-اجتماعي ايجاد کند و کارايي سياستها و تصميم ها در عرصه هاي کلان جامعه را بهبود بخشد. امروزه، در كنار سرمايه هاي انساني، مالي و اقتصادي، سرمايه ديگري به نام سرمايه اجتماعـــــــي (SOCIAL CAPITAL) مورد بهره برداري قرار گرفته است (رحمانپور،۱۳۸۲: ۳۵). اين مفهوم به پيوندها، ارتباطات ميان اعضاي يك شبكه به عنوان منبع باارزش اشاره دارد كه با خلق هنجارها و اعتماد متقابل موجب تحقق اهداف اعضا مي شود. سرمايه اجتماعي كه صبغه اي جامعه شناسانه دارد، به عنوان يك اهرم توفيق آفرين مطرح و مورداقبال فراوان نيز واقع شده است. ســرمايه اجتماعي، بستر مناسبي براي بهره وري سرمايه انساني و فيزيكي و راهي براي نيل به موفقيت قلمداد مي شود.(فقيهي،۱۳۸۵: ۳۶). مديران وكساني كه بتوانند در سازمان، سرمايه اجتماعي ايجاد كنند، راه كاميابي شغلي و سازماني خود را هموار مي سازند. از سوي ديگر، سرمايه اجتماعي به زنــــــدگي فرد، معني و مفهوم مي بخشد و زندگي را ساده تر و لذت بخش تر مي سازد.(شيرواني،۱۳۸۳: ۱۲). امروزه سرمايه اجتماعي، نقشي بسيار مهمتر از سرمايه فيزيكي و انساني در سازمانها و جوامع ايفا مي كند و شبكه هاي روابط جمعي و گروهي، انسجام بخش ميان انسانها، سازمانها و انسانها و سازمانها با سازمانها مي باشد. در غياب سرمايه اجتماعي، ساير سرمايه ها اثربخشي خود را از دست مي دهند و بدون سرمايه اجتماعي، پيمودن راههاي توسعه و تكامل فرهنگي و اقتصادي، ناهموار و دشوار مي شوند.(كلمن،۲۰۰۱: ۳۷). در ديدگاههاي سنتي مديريت توسعه سرمايه هاي اقتصادي، فيزيكي و نيروي انساني مهمترين نقش را ايفا مي كردند اما در عصر حاضر براي توسعه بيشتر از آنچه به سرمايه اقتصادي، فيزيكي و انساني نيازمند باشيم به «سرمايه اجتماعي» نيازمنديم، زيرا بدون اين سرمايه استفاده از ديگر سرمايه ها به طور بهينه انجام نخواهدشد. در جامعه اي كه فاقد سرمايه اجتماعي كافـــي است. ساير سرمايه ها ناقص مانده وتلف مي شوند. از اين رو موضوع سرمايه اجتماعي به عنوان يك اصل محوري براي دستيابي به توسعه محسوب شده و مديراني موفق قلمداد مي گردند كه بتوانند در ارتباط با جامعه به توليد و توسعه سرمايه اجتماعي بيشتر نايل گردند. (بورديو،۲۰۰۵: ۱۰). تحقيق روي آموزش و توسعه به عنوان سرمايه‌گذاري روي سرمايه انساني، در اواخر دهه پنجاه ميلادي و اوايل دهه شصت توسط محققان اقتصادي انجام شد. هر چند تعاريف اوليه تئوري سرمايه انساني، دانش كارگر را براساس تحصيلات مدرسه‌اي رسمي مي‌سنجيد، ولي همبستگي سطوح تحصيلي با بهره‌وري و رشد اقتصادي، نشان داد كه تحصيلات بيشتر همراه با تجربه كار در نهايت به بهبود بهره‌وري منجر مي‌شود (نافوخو،۲۰۰۶: ۱۱۷). به تازگي تئوري سرمايه اجتماعي از جامعه‌شناسي به عنوان يك نيروي بالقوه مؤثر بر عملكرد سازماني، مشتق شد. سرمايه اجتماعي مي‌تواند به عنوان منابع موجود در شبكه‌هاي اجتماعي كه توسط افراد مورد استفاده قرار مي‌گيرد و همچنين مي‌تواند به عنوان سرمايه‌گذاري بوسيله افراد در روابط بين فردي مفيد در بازارها، مورد نظر قرار گيرد.(بل،۲۰۰۷: ۲۱). كلمن (۱۹۹۰) اذعان دارد كه: در سرمايه اجتماعي، روابط اجتماعي، روابطي با ظرفيت قابل پيش‌بيني هستند و مي‌توانند ارزشي را توليد كنند. برخلاف سرمايه انساني و دارايي‌هاي سنتي سازمان، سرمايه اجتماعي منحصراً نتيجه روابط اجتماعي معني داري است كه افراد در طول زمان بر روي آن سرمايه‌گذاري مي‌كنند(ساباتيني، ۲۰۰۵: ۴).يکي از اثرات سرمايه اجتماعي، افزايش بهره وري نيروي انساني سازمانهاست. در سازمان هاي کسب و کار، سرمايه اجتماعي منبع مهمي از بهره وري به شمار مي رود. براي اين که کارها انجام گيرد لازم است که کارگران و متخصصان توصيه‌ها و پشتيباني هاي ديگران را فراتر از ساختار سلسله مراتبي شرکت به کاربندند. هر چند سلسله مراتب، ابزار قدرتمند به کارگيري ديگران است، ولي دو ويژگي به طور بالقوه، کاربرد آنها را بي اثر مي‏سازد: اول، صرف نظر از اينکه روسا چقدر قدرتمند هستند و سازمان تا چه اندازه سلسله مراتبي است، زيردستان ممکن است بر بازده نهايي از راه تاخير در اجراي دستورها، تأثير بگذارند و با رفتارهاي فرصت طلبانه، تا حدودي با تصميمات مقابله كنند. دوم، همانگونه که ماهيت مشاغل با گذر زمان كامل مي شود، کارتيمي ضرورت مي يابد. اعتماد صرف به ساختار فرماندهي و کنترل يا رويه هاي عملياتي استاندارد، موفقيت را تضمين نمي كند (گراو و بوناسيز،۲۰۰۳: ۲۳).

رويكردهاي اوليه به سرمايه اجتماعي

بر اساس اظهارات بانك جهاني‌(كليكزبرگ، ۲۰۰۰)، ما مي توانيم انواع متفاوتي از سرمايه فكري را از هم تفكيك كنيم:

  • سرمايه طبيعي: اين نوع سرمايه متشكل از منابع طبيعي مي باشد كه يك كشور مالكيت آن را بر عهده دارد.
  • سرمايه كالبدي: آن نوع سرمايه كه توسط بشر خلق مي شود و سرمايه تجاري، سرمايه مالي، سرمايه تكنولوژيكي، تجهيزات، و آنچه مربوط به فرا ساختارها مي باشد، را شامل مي شود.
  • سرمايه انساني: اين نوع سرمايه بواسطه سلامت و سطح دانش جمعيت يك كشور تعريف مي شود.
  • سرمايه اجتماعي: اين شكل از سرمايه مفهومي است جديد كه از روابط بين چندين عامل در اقتصاد نشأت مي كيرد.

از ديدگاه اقتصادي مي توان سرمايه اجتماعي را به عنوان يكي از انواع سرمايه هاي هرسازمان يا اجتماع درنظر گرفت. انواع سرمايه سازمان و روابط متقابل بين آنها به صورت شماتيك در زير ترسيم شده است:

C:\Documents and Settings\s\Desktop\school\IMI ORG_files\35-2.gif

(Source: Gilksberg, 2000)

به طور خاص سرمايه اجتماعي مفهومي فرارشته اي است که اخيراً مورد توجه بسياري از رشته هاي علوم انساني قرار گرفته است. اين مفهوم در واقع پل ارتباطي مهمي بين اقتصاد، جامعه شناسي و علوم سياسي است که با نگرشي جديدتر به بررسي ارزش هاي اجتماعي، به ويژه ارتباطات مردمي براي دستيابي به اهداف مشترک در سطح کلان مي پردازد(فيلد،۱۳۸۴: ۱۲). سرمايه اجتماعي به معناي همبستگي بين افراد، مفهومي است که از اوايل دهه ۱۹۲۰ مطرح گرديده است. و بدليل آنکه مفهوم ديرپايي نيست، اصولا داراي تعاريف متعددي است که توسط انديشمندان و نويسندگان متفاوتي تعريف شده است.از جمله اين افراد، مي توان به انديشمندان مطرحي چون جاکوب(۱۹۶۱)؛ کلمن(۱۹۹۸)؛ بورديو(۱۹۸۶)؛ پوتنام(۱۹۹۵)؛ کاکس(۱۹۹۵)؛ پورتر(۱۹۹۸)؛ فوکوياما (۱۹۹۹) اشاره کرد. گلن لوري اقتصاددان ، اصطلاح سرمايه اجتماعي را در دهه ۱۹۷۰ براي توصيف مشكل توسعه اقتصادي درون شهري به كار برد. در دهه ۱۹۸۰، اين اصطلاح توسط جيمز كلمن جامعه شناس در معناي وسيعتري مورداستقبال قرار گرفت و رابرت پوتنام دانشمند علوم سياسي، نفر دومي بود كه بحثي قوي و پرشور را درمورد سرمايه اجتماعي و جامعه مدني هم در ايتاليا و هم در ايالات متحده برانگيخت (فوكوياما، ۱۳۷۹: ۱۰). سرمايه اجتماعي مفهومي است كه پيشينه طولاني زيادي ندارد. كاربرد اين مفهوم به تدريج از دهه ۱۹۹۰ به اين سو در تزها و مقالات دانشگاهــي ـ بويژه در رشته هاي جامعه شناسي، اقتصاد، سياست و آموزش ـ با كارهاي افرادي چون جيمز كلمن، پيربورديو، رابرت پاتنام و فرانسيس فوكوياما افزايش يافته است (وال، ۱۹۹۸: ۲۵۹). همچنين استفاده از مفهوم سرمايه اجتماعي باتوجه به روند جهاني شدن و تضعيف نقش دولتهاي ملي، به عنوان راه حلي اجرا شدني در سطح اجتماعات محلي براي مشكلات توسعه، موردتوجه سياستگذاران و مسئولان سياست اجتمــاعي قرار گرفته است .(وارنر، ۱۹۹۹ : ۱۲۶). تعريف رايج سرمايه اجتماعي در جريان اصلي جامعه شناسي آمريكايي – بويژه در روايت كاركرد گرايانه آن ـ عبارت است از روابط دوجانبه، تعاملات و شبكه هايي كه درميان گروههاي انساني پديدار مي گردند و سطح اعتمادي كه در ميان گروه و جماعت خاصي، به عنوان پيامد تعهدات و هنجارهايي پيوسته با ساختار اجتماعي، يافت مي شود. در مقابل جامعه شناسي اروپايي اين مفهوم را در بررسي اين موضوع به كار مي گيرد كه چگونه تحرك پيوندهاي مربوط به شبكه هاي اجتماعي، سلسله مراتب اجتماعي و قدرت تمايزيافته را تقويت مي كند.(بارون،۲۰۰۶: ۳۵). با وجود اين، نكات مشترك اين دو ديدگاه درمورد سودمندي سرمايه اجتماعي در افزايش برخي ويژگيها، مانند آموزش، تحرك اجتماعي، رشد اقتصادي، برتري سياسي و درنهايت توسعه است (وال، ۱۹۹۸: ۳۰۴). سرمايه اجتماعي، مانند سرمايه فيزيكي و سرمايه انساني كاملاً تعويض پذير نيست. اما نسبت به فعاليتهاي بخصوصي تعويض پذير است. شكل معيني از سرمايه اجتماعي كه در تسهيل كنشهاي معيني ارزشمند است ممكن است براي كنشهاي ديگر بي فايده يا حتي زيانمند باشد. سرمايه اجتماعي نه در افراد و نه در ابزار فيزيكــي توليد قرار دارد (كلمن، ۱۳۷۷: ۴۶۲(. به طوركلي سرمايه اجتماعي منابعي دردسترس هستند نظير اطلاعات، انديشه ها، راهنماييها، فرصتهاي كسب و كار، سرمايه هاي مالي، قدرت و نفوذ، پشتيباني احساسي، خيرخواهي، اعتماد و همكاري. كلمه اجتماعي در عنوان سرمايه اجتماعي، دلالت مي كند كه اين منابع، خود داراييهاي شخصي محسوب نمي شوند، هيچ فردي به تنهايي مالك آنها نيست. اين منابع در دل شبكه هاي روابط قرار گرفته اند.

كلمن (۱۹۹۰) بدين‌گونه مطرح شده است: «سرمايه اجتماعي مجموعه‌اي است از روابط بين افراد و بين گروه‌ها كه دستاوردهايي را به دنبال دارد كه بدون اين روابط، به دست آوردن آنها ناممكن است». از نظر کلمن، سرمايه اجتماعي نمايانگر منبعي است از انتظارات دو طرفه و بنابراين با شبکه هاي گسترده تر ارتباطات، اعتماد و ارزش هاي مشترک، بالاتر از افراد قرار مي گيرد (فيلد،۱۳۸۴: ۳۲ ) کلمن به شدت متاثر از افکار گري بکر بود. مطالعات بکر در زمينه سرمايه انساني در چارچوب نظريه انتخاب منطقي شکل گرفته و وي آن را به صورت کاربرد اصول اقتصادي در مطالعات و تحصيلات، خانواده، سلامتي و تبليغات به انجام رساند. کلمن از سرمايه اجتماعي براي تبيين تفاوت ها در زندگي افراد استفاده کرد. براي کلمن سرمايه اجتماعي ملموس است و در ساختار روابط ميان کنشگران افزايش مي يابد (کلمن، ۱۳۷۷: ۴۶۲). او اشکال عمده سرمايه اجتماعي را تعهدات و انتظارات، ظرفيت بالقوه اطلاعات، هنجارها و ضمانت هاي اجرايي موثر، روابط اقتدار، سازمان اجتماعي انطباق پذيري و سازمان تعهدي مي داند. کلمن سرمايه اجتماعي را نوعي کالاي عمومي مي دانست که گرچه به دست کساني که آن را تشخيص مي دهند ايجاد مي شود ولي منافع آن شامل تمام اجزاي ساختار مي شود. بنابراين سرمايه اجتماعي سبب مي شود تا همکاري بين افراد ايجاد شود که در غير اين صورت دنبال منافع فردي خود مي بودند (شيرواني، ۱۳۸۳: ۵۱ ). مفهوم سرمايه اجتماعي، تاريخ طولاني در علوم اجتماعي دارد، اما شهرت آن به دهه نود، با مطالعات اوليه بورديو، كلمن و بوتنام بر مي‌گردد. بورديو، سه بعد سرمايه اقتصادي، فرهنگي واجتماعي را تشريح كرد. ايده بورديو در مورد سرمايه اجتماعي بر كشمش طبقه‌اي تأكيد دارد. روابط اجتماعي براي افزايش توانايي يك فرد براي برآوردن علاقه‌منديهايش مورد استفاده قرار مي‌گيرد و سرمايه اجتماعي منبعي در منازعه ‌هاي اجتماعي مي‌شود (بورديو، ۱۹۸۶: ۲۴۵). سرمايه اجتماعي براي بورديو موقعيت ها و روابط در گروه ها و شبکه هاي اجتماعي است که دسترسي به فرصت ها، اطلاعات، منابع مادي و موقعيت اجتماعي را براي افراد افزايش مي دهد. به نظر بورديو تطابقي ميان جايگاه اجتماعي و سليقه ها و رفتارها وجود دارد مثلاً اينکه فضاي طبقه اجتماعي برتر، چه نوع ورزش ها، نوشيدني ها، گرايش هاي سياسي و غيره ترجيح مي دهند. (رضائيان، ۱۳۸۴: ۲۰) از نظر بورديو، تراکم و دوام ارتباطات هر دو اهميت فراوان دارند. سرمايه اجتماعي نمايانگر ادغام منابع بالفعل و بالقوه اي است که براي مالکيت شبکه اي بادوام به کار رفته اند. همچنين وي معتقد است که ارزش ارتباطات يک فرد(يا حجم سرمايه اجتماعي يک عامل) به تعداد ارتباطات فعال شده و حجم سرمايه (فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي) هر ارتباط بستگي دارد.( بورديو، ۱۹۸۶: ۲۴۷). بورديو براي نمايش تعامل بين ارتباطات و سرمايه مالي يا فرهنگي، اعضاي حرفه ها را مثال مي زند، مانند وکلا يا پزشکان که با بهره برداري از سرمايه اجتماعي- ارتباطات، مقبوليت و احترام- اعتماد و اطمينان مشتريان را در يک جامعه سطح بالا به دست مي آورند يا حتي از آن در زمينه شغلي و سياسي بهره برداري مي کنند. برعکس بورديو معتقد است آناني که فقط به کيفيت تحصيلات خود متکي هستند، بيشتر از همه در قبال کسادي مدرکي (اعتباري) زخم پذيرند، چون نه فقط دچار نبود ارتباطات هستند، بلکه ضعف فقر سرمايه فرهنگي آنان سبب کاهش آگاهي در مورد نوسانات بازاري در مورد مدارک آنان است (فيلد،۱۳۸۴ :۲۷- ۲۶) سرمايه اجتماعي، برخلاف سرمايه انساني يا سرمايه فيزيكي، مفهومي است كه بسيار فراتر از دارايي‌هايي است كه يك فرد در اختيار دارد و داراي روابط و زمينه‌هايي است كه در آن، تعامل، نقش وظيفه‌اي اصلي را برعهده دارد. ضروري است ما به تعريف كلمن از روابط بين سه عامل توجه كنيم: شبكه‌ها، تعامل واعتماد. شبكه‌ها و تعامل، به ضرورت ناشي از اعتماد هستند. طبق گفته پالدام (۲۰۰۰) سرمايه اجتماعي ماهيتاً با اعتماد سرو كار دارد. در واقع اعتماد براي اينكه يك رابطه به تعامل بينجامد و براي يك فرد كه مي‌خواهد ارتباط موفقي با شبكه افراد بر قرار كند، ضروري است. با اين وجود، خطري كه واژه سرمايه اجتماعي را مورد تهديد قرار مي دهد، اين است كه اين واژه تقريباً تمامي جنبه‌هاي رفتار سازماني را پوشش مي‌دهد كه ممكن است ما به خوبي درك نكنيم و يا نتوانيم به درستي مورد ارزيابي قرار دهيم (ساباتيني،۲۰۰۵: ۴). استوربرگ با بررسي خود از مسير تكاملي تئوري سرمايه اجتماعي، خاطر نشان مي‌كند، همانند تئوري سرمايه انساني و توسعه منابع انساني، تعاريف متناقض سرمايه اجتماعي را مي‌توان در ادبيات مديريت، جامعه‌شناسي و توسعه منابع انساني يافت (استونبرگ،۲۰۰۸: ۱۱). با بررسي سرمايه اجتماعي، اشميد و رابينسون دريافتند كه روابط بر معاملات اقتصادي، محصولات، وفاداري و اشتياق براي پذيرش ريسك تأثيرگذار است. مزاياي سرمايه اجتماعي، كاهش هزينه‌هاي معاملات به اين دليل است كه باعث تسهيل همكاري و هماهنگي مي‌شود. در اين مورد كه اعتماد مترادف با سرمايه اجتماعي است و يا تسهيل كننده‌اي براي توسعه آن است، بحثها و تحقيقات زيادي در جريان است (رابينسون،۲۰۰۷: ۱۷).

بر اساس نظريات ارايه شده در بالا مي توان گفت كه: « سرمايه اجتماعي مجموع منابع حقيقي يا مجازي است كه دريك فرد يا گروه از راه شبكه‌اي ممتد از روابط كم و بيش نهادينه شده شناخت و آشنايي متقابل، به وجود مي‌آيد از اين رو سرمايه اجتماعي دو جزء دارد. اول آنكه منبعي است كه به عضويت گروهي و شبكه‌هاي اجتماعي مرتبط است. در واقع ميزان سرمايه اجتماعي كه يك فرد داراي آن است به اندازه شبكه ارتباطات اجتماعي كه وي مي‌تواند به گونه مؤثر به وجود آورد، بستگي دارد. دوم آنكه به كيفيتي كه از راه تجميع روابط بين بازيگران ايجاد مي‌شود (البته چيزي بيش از بحث كيفيت عام يك گروه) اشاره دارد»

سرمايه اجتماعي به مثابه نوعي سرمايه:

در مورد اينکه سرمايه اجتماعي نوعي از سرمايه است مي توان چهار استدلال اساسي را به ميان آورد. اول اينکه سرمايه اجتماعي مانند انواع ديگر سرمايه، منبعي است با امکان سرمايه گذاري براي انتظارات آينده و همراهي بازدهي و نااطميناني. سرمايه گذاري در ساختن شبکه هاي روابط خارجي، کنشگران را در جهت دستيابي به اطلاعات و قدرت توانمند مي سازد و توسعه شبکه هاي دروني به کنشگران جمعي امکانات تقويت هويت جمعي و کارهاي مشارکت جمعي را فراهم مي کند (علوي،۱۳۸۰: ۵۶). به عبارت ديگر هميشه نمي توان از سرمايه اجتماعي به عنوان يک دارايي برون زا و غيرقابل کنترل ياد کرد. دوم اينکه سرمايه اجتماعي مانند گونه هاي ديگر سرمايه چند منظوره و تبديل پذير است. شبکه هاي دوستانه کنشگران اجتماعي مانند سرمايه هاي فيزيکي مي توانند براي اهداف متفاوت به کار گرفته و به توليد کمک کند. همچنين منافعي که افراد از جايگاه شان در شبکه مي برند قابل تبديل به ديگر انواع سرمايه و به ويژه سرمايه اقتصادي است. به همين دليل اعتماد و اعتبار را بعضي مواقع به عنوان جايگزين سرمايه اقتصادي مطرح مي کنند (همان:۵۸). بورديو معتقد است استراتژي تبديل سرمايه به همديگر متاثر از تغيير در ساختار فرصت هاي سودي است که هريک ارائه مي کنند. دليل سوم به جايگزيني يا مکمل بودن سرمايه اجتماعي براي ديگر اشکال سرمايه اشاره دارد. عوامل اقتصادي مي توانند گاه کمبود سرمايه اقتصادي يا انساني خويش را با روابط اجتماعي قوي جبران کنند (بورديو،۱۹۹۶: ۳۴).چهارم اينکه سرمايه اجتماعي نيز مانند سرمايه فيزيکي و انساني، نيازمند حفاظت و هزينه نگهداري است و بايد به طور متناوب بازسازي و تقويت شود. هر چند اين سرمايه همچون سرمايه انساني نرخ استهلاک قابل پيش بيني ندارد. به عبارت ديگر سرمايه اجتماعي مانند دانش و مهارت يا برخي کالاهاي عمومي با عدم استفاده هم ممکن است دچار استهلاک شود (علوي،۱۳۸۰: ۶۱).

سرمايه اجتماعي و توسعه اقتصادي: :
اگرچه اجماع توافق شده اي در خصوص اين كه سرمايه اجتماعي با توسعه اقتصادي ارتباط دارد، وجود دارد ولي هيچ گونه توافقي در مورد كانال هاي ويژه اي كه سرمايه اجتماعي بر فرآيند توسعه تاثير مي گذارد و يا اين كه سرمايه اجتماعي به چه صورتي به كار گرفته مي شود و به طور تجربي مورد مطالعه قرار مي گيرد، وجود ندارد. با وجود پيچيدگي مفهوم پردازي و اندازه گيري سرمايه اجتماعي، مطالعات عديده اي سعي در نشان دادن اثر سرمايه اجتماعي بر رشد و رفاه اقتصادي دارند براي مثال بانك جهاني شاخص درجه باور و اعتقاد (اطمينان پذيري) را به عنوان يك مقياسي از سرمايه اجتماعي مطرح مي كند كه رابطه مثبتي با ميزان بالاتر رشد اقتصادي و سرمايه گذاري دارد .(http://www.answers.com/topic/internet-forum) هنگامي كه تلاش در جهت به كارگيري مفهوم سرمايه اجتماعي در مسائل اقتصادي انجام مي گيرد، بايد تمايز اساسي ما بين نوع ارتباط و عليت (رابطه علي و معلولي) در نظر گرفته شود. هر كسي بايد در ارزيابي نقش سرمايه اجتماعي به عنوان يك عامل علي مستقل در توسعه يا در نتيجه گيري هاي منتج شده از نمونه هاي موفق محتاطانه عمل كند.امروزه شمار زيادي از نمونه هاي مثبت و منفي در ادبيات مربوطه به اثبات رسيده اند.(شريفيان،۱۳۸۰: ۱۲). البته نمونه هايي از پيامدهاي توسعه اي موفق ناشي شده از سرمايه اجتماعي در دوره هاي گذشته بروز يافتند و داراي فرآيند تاريخي منحصر به فردي هستند كه به طور تدريجي طي سال ها و حتي دهه ها شكل يافته اند. نظر مشابهي نيز به واسطه مطالعات گسترده پوتنام روي توسعه نهادي در مناطق ايتاليا مورد تاييد است (بهزاد،۱۳۸۱: ۲۷). هر فردي بايد به خاطر بسپارد كه سرمايه اجتماعي فقط شامل توانايي هدايت منابع و دارايي ها از طريق شبكه هاي اجتماعي است نه اين كه منابع به خودي خود هدايت شوند.با وجود انتظارات برخي از سياستگذاران، سرمايه اجتماعي يك جانشيني براي تدارك و فراهم سازي اعتماد، زيربناهاي اساسي و مهم و آموزش نيست اگر چه سرمايه اجتماعي زمينه هاي بروز چنين منابعي را افزايش مي دهد(رناني،۱۳۸۰: ۱۳). اما چگونه سرمايه اجتماعي بر توسعه اقتصادي اثر مي گذارد و آيا كانال هاي تعريف شده اي براي اين منظور وجود دارند؟ به نظر مي رسد كه سرمايه اجتماعي مبادله اقتصادي را تسهيل مي كند و سازوكارهاي درگير در اين راستا متفاوت هستند. بنابر عقيده پوتنام(۲۰۰۰) شبكه هاي اجتماعي خلق شده از طريق مشاركت در انجمن هاي محلي، گروه ها و سازمان هاي محلي كانال هايي براي جريان نوع دوستي و هم نوع گرايي ايجاد مي كنند كه به نوبت هنجارهاي فردي و همكاري هاي متقابل عمومي را به بار مي آورد (تامپسون،۱۳۸۲: ۶۸). از ديدگاه بورديو و كلمن سرمايه اجتماعي ممكن است معاملات اقتصادي ما بين افراد را تسهيل كند حتي ممكن است اين موفقيت به قيمت محروم كردن ساير افراد به دست آيد. به طور مشابه واضح نيست كه آيا ميزان بالاتر سرمايه اجتماعي در سطح محلي منافعي را براي كل جامعه به وجود مي آورد (كاستلز،۱۳۸۰: ۸۰). به اين سبب اكثر نويسندگان بين انواع گوناگون سازمان ها تمايز قائل مي شوند و استدلال مي كنند كه شبكه هاي پيوندي(bridging) در مقايسه با شبكه هاي متحد كننده(bonding) به احتمال زياد اثرات خارجي مثبت بيش تري را براي يك جامعه به وجود مي آورد. در ادبيات توسعه اقتصادي استدلال مي شود كه سرمايه اجتماعي در فرآيند توليد همانند ساير عوامل توليدي (سرمايه فيزيكي، نيروي كار، تكنولوژي و سرمايه انساني) ايفاي نقش مي كند. همچنين سرمايه اجتماعي ميزان نرخ تراكم و كيفيت انواع ديگر سرمايه ها را (به ويژه سرمايه انساني) تحت تاثير قرار مي دهد (مير،۲۰۰۲: ۲۰) در اين راستا اولاً، سرمايه اجتماعي نقش بازار را در تخصيص منابع و فعاليت هاي توزيعي تكميل مي كند و مي تواند به طور معني داري بهره وري كل عوامل توليدي را افزايش دهد. به خاطر اين كه كميت و كيفيت سرمايه اجتماعي توانايي مديريتي را هم در بخش خصوصي و هم در بخش عمومي تحت تاثير قرار مي دهد. توانايي مديريتي زماني كه سرمايه اجتماعي ميزان هزينه هاي دسترسي به اطلاعات، هزينه هاي مبادلاتي و ريسك محيط فعاليت را كاهش مي دهد، بهبود مي يابد و در پرهيز از رفتارهاي خطرناك و انتخاب هاي نا مناسب به عاملين اقتصادي كمك مي كند. ثانيا، سرمايه اجتماعي مدني ميزان انباشت سرمايه انساني را تحت تاثير قرار مي دهد. چندين مطالعه نشان داده است كه كارايي مدارس زماني كه اوليا و شهروندان محلي به طور فعالانه اي در مدارس مشاركت مي كنند، بيش تر مي شود و هر چه قدر فعاليت پزشكان و پرستاران تحت نظارت و كنترل گروه هاي شهروندي قرار مي گيرد، ميزان خطاها در اين حوزه كاهش مي يابد و پزشكان و پرستاران بيش تر در كار خود دقت مي كنند. بايد اشاره كرد كه هنوز از لحاظ تاريخي و مقطعي رابطه اي قوي مابين فراگيري سرمايه انساني و سطوح توسعه اي در راستاي سرمايه اجتماعي به اثبات نرسيده است. هيچ كشوري بدون سطوح بالاتر آموزش به رشد اقتصادي پايداري دست پيدا نكرده است ولي برخي كشورها شديدا توسعه يافته به طور چالش برانگيزي سطح پايين و نازلي از سرمايه اجتماعي را دارا هستند. براي مثال نرخ جرم و جنايت، تضعيف انسجام خانوادگي و خويشاوندي و تنزل ميزان اعتماد در نهادهاي اجتماعي مي توانند نمودي از مقياس سرمايه اجتماعي تلقي شوند.ثالثا؛ نقش سرمايه اجتماعي در جهت كاهش ميزان فقر مهم است. ايمن كردن دسترسي به بازارها به تنهايي يك قدم اساسي در مسير پيشرفت اقتصادي فقرا تلقي مي شود، بنابراين سياست هاي كاهش فقر وقتي كه افراد در انزواي اجتماعي و اقتصادي قرار دارند و افراد در جهت پيدا كردن كار رابطه اندكي با شبكه ها و منابع كاريابي دارند، با شكست مواجه مي شود. از اين نظر سرمايه اجتماعي به عنوان مكمل نهادهاي رسمي در جهت حمايت از توزيع پيچيده نيروي كار محسوب مي شود. انسجام اجتماعي براي ايجاد اعتماد در جهت انجام اصلاحات اجرايي مهم است و شهروندان بايد بدانند كه زيان هاي كوتاه مدت اصلاحات به مراتب از جبران منافع آتي و بلند مدت كم تر است. اگر سطح اعتماد در جامعه اي پايين و ارتباطات ضعيف باشد ممكن است جامعه به چندين گروه با اهداف كاملا متضاد تقسيم شود كه در اين صورت تعامل متقابل تاحدودي سخت تر مي شود. بخش هاي نسبتا خوب سازماندهي شده جامعه ممكن است در تاثير گذاري سياستگذاري اقتصادي به نفع خود و ضرر ساير گروه ها و حتي كل جامعه، موفق عمل كنند.

رويکردهاي مفهومي عمده در مورد سرمايه اجتماعي:

سرمايه اجتماعي داراي ماهيت چند بعدي است( کوکا و پِرسکوت، ۲۰۰۲). سرمايه اجتماعي به نظر مي رسد به طور عام پذيرفته شود؛ ميزان قابل توجهي ابهام در مورد معتاي سرمايه اجتماعي، اندازه گيري و اثرات آن وجود دارد (پورتس،۱۹۹۶). سرمايه اجتماعي اولين مرحله ي چرخه ي زندگي است(لوين، ۱۹۹۹). بر اساس نقطه نظر بينو(۲۰۰۲)، ما مي توانيم چهار رويکرد عمده را در مورد سرمايه اجتماعي تفکيک کنيم: اين چهار رويکرد در شکل زير خلاصه شده اند.

رويکردهاي سرماي اجتماعي ايده هاي اصلي کمک کنندگان اين حوزه
۱-تئوري هاي توسعه اقتصادي اعتماد، رفتار شهروندي و شبکه اجتماعي، کمک به توسعه‌ي اقتصادي مداوم بوتنام(۱۹۹۴)،ناک و کيفر(۱۹۹۷)، استيگلايتز(۱۹۹۸)
۲-اصول اخلاقي و مسئوليت اجتماعي تاکيد بر سرمايه اجتماعي و درجه اي از يکپارچگي و مسئوليت اجتماعي در رابطه با کل جامعه، آژانس ها و گروه ها. اين ايده مبتني بر ارزش ها و نگرش هايي مانند:اعتماد، امنيت، همکاري و رعايت اصول اخلاقي، مي باشد کلمن(۱۹۹۰)، نيوتن(۱۹۹۷)، چانگ (۱۹۹۷)، کاواچي و همکاران (۱۹۹۷)، بولن و اونيکس (۱۹۹۸) ،ژوزف (۱۹۹۸)، کورتينا(۲۰۰۰)، بارون (۲۰۰۱)
۳-قوانين تحکيم همکاري قوانين مربوط به اصول اخلاقي و تحکيم همکاري تاثير مثبتي بر روي سرمايه اجتماعي، انسجام و غلبه بر نقص بازار دارد. بس(۱۹۹۷)، سن(۱۹۹۷)، زينگالِس (۲۰۰۰)، راجين(۲۰۰۰).
۴-سرمايه فکري سرمايه اجتماعي مؤلفه اي از سرمايه فکري بوده که مبتني بر مجموعه اي از ارزش هاو خرده شاخص هايي مانند: اعتماد، وفاداري، انسجام، تعهد، مسئوليت، صداقت و اصول اخلاقي است. ناهاپيت و گوشال(۱۹۹۶)، کووينگ (۱۹۹۸)، پروسکا(۲۰۰۱)، کنمور(۲۰۰۱)، لِسِر و پروسکا(۱۹۹۹)، کوهن(۲۰۰۱)، کوترِل(۲۰۰۱)، مک ال روي(۲۰۰۱)

(Source: Eduardo Bueno and Marı´ Paz Salmador, 2004:560)

براي نشان دادن موقيت و جايگاه سرمايه اجتماعي در بطن تئورهاي سرمايه فکري، لارم است سير تکامل مدل هاي سرمايه فکري که مبتني بر سه مدل جامع و پذيرفته شده مي باشند، را نشان دهيم(بينو،۲۰۰۰).

۱-مدل يک(CL1): در مدل يک که برگرفته از ادوايسون و مالون(۱۹۹۷)است، سرمايه ساختاري از سرمايه سازماني (سرمايه فرآنيند و سرمايه نوآوري)، و سرمايه مشتري تشکيل شده است.

۲-مدل دو(CL2): مدل دوم تحت عنوان «مدل دانش و آگاهي» برگرفته شده از ايروفروم(۱۹۹۸) مي باشد.در اين مدل مفهوم سرمايه رابطه اي و همچنين وجود مجموعه اي از روابط بين سازمان و محيط نيز، معرفي وتوصيف شده است. اگر چه اغلب شاخص هاي مدل بر جنبه هاي مانند: شهرت، استراتژي انسجام، ذخائر و ارتباط با ديگر آژانس ها تاکيد دارند؛ اما نشانگر اصلي مشتريان مي باشند.

مدل سه(CL3): مدل سوم توسط کنسرسيوم بين المللي مديريت دانش (KMCI, 2001) حمايت مي شود. اين مدل، سرمايه رابطه اي اصلاح شده يا جايگزيني براي سرمايه اجتماعي است. در اين مدل سرمايه به سه دسته تقسيم مي شود:

۱-سرمايه درون اجتماعي ۲- سرمايه برون اجتماعي ۳- سرمايه نوآوري اجتماعي.

مدل اوليه سرمايه فكري و نقش آن در عملكرد سازمان:

در مدل اوليه سرمايه فكري، دانش موجود به دونوع ضمني و آشكار تقسيم شده و بر حسب دو نوع دانش نوع سرمايه(ساختاري يا انساني) تعيين مي شود. در اين نوع مدل سرمايه بر حسب فرد، گروه و سازمان تقسيم شده و در ذيل آن دو نوع خرده سيستمِ مشتريان و مديران تفكيك شده و در راه اثربخش بودن مديران و به تبع دستيابي به عملكرد بالاي سازماني شرايط محيطي اقتضائات و شرايط محيطي است. نمودار شماتيك اين مدل در زير ترسيم شده است: (گراو و بونسایز: ۲۰۰۳: ۱۴)

مدل اوليه سرمايه فكري و نحوه تاثير آن در عملكرد سارماني:

حركت به سوي مدل تكاملي سرمايه فكري: سرمايه اجتماعي در قالب رويكرد جديدِ سازمانهاي دانش محور

هم تجارب و هم هنر موجود در سازمان ها نشان دهنده چارچوب در حال رشدي از سرمايه فكري مي باشند، كه در آن روابط موجود بين سازمانها، ذي نفعان و ديگر عاملين اجتماعي با هم پيوند مي خورد.

چارچوب مفهومي مدل در حال تكامل:

بر طبق موارد تشريح شده در بالا، سازمانها مي توانند به عنوان شبكه يا تارنمايي از روابط قلمداد شوند. اين روابط از فعاليت ها و فرآيند هاي مشهود تشكيل شده و براي خلق منابع كاربردي و مشهود مفيد مي باشند. براساس نقطه نظر بينو(۲۰۰۲)، سازمانهايي كه به صورت مجموعه اي از شبكه يا تارنماي روابط در نظر گرفته مي شوند،مي توانند توسط مجموعه اي از ارزش هاي برآورد شده اي كه در سازمان موجود مي باشند و داراي روابط بالقوه اي بين عاملين اجتماعي و خودش است،تشريح شوند. اين روابط مي توانند به صورت زير تشريح شوند:

ـروابط موجود با كاركنان – روابط موجود با مديران

– روابط موجود با مشتريان – روابط موجود با رقيبان

ـ روابط موجود با تامين كنندگان ذخائر ـ روابط موجود باشهروندان

– روابط موجود با سهان داران

ـ روابط موجود با نهادها و ديگر عاملين اجتماعي.

هم اعضاي سازمان و هم عاملين اجتماعي، به عنوان منابع دانش قلمداد مي شوند. اين عاملين دانش به نوبه خود با ابعاد سه گانه ي ساختار اجتماعي كه توسط آدلر و كونز(۲۰۰۲)، شناسايي شدند، ارتباط داشته و اساساً انواع مختلفي از روابط را بوجود مي آورند:

۱-سلسله مراتب هايي كه در آنها اطاعت به منظور كسب قدرت و اقتدار در جهت امنيت معنوي و مادي مبادله مي شود.در اين ميان مبادله متقارن بوده، زيرا سلسله مراتب ها قلمرو منابع را تعيين مي كنند؛

۲-بازارهاي كه در آن كالاو خدمات با هدف پول مبادله مي شوند، در اين ميان مبادله در شرايط متوازت صورت مي گيرد؛

۳-روابط اجتماعي اي كه در آن علايق و هدايا مبادله مي شود. در اين مورد اصطلاح قرارداد فازي و ضمني است و مبادله باز در شرايط متوازن اتفاق مي افتد. (Adler, P.S.and Kwon, S, 2002: 22)

جدول زير ارتباط بين ساختار اجتماعي، منابع دانش و مؤلفه هاي سرمايه فكري را نشان مي دهد.

منابع دانش ساختار اجتماعي مؤلفه هاي سرمايه فكري
كاركنان

مديران

سلسله مراتب ها سرمايه انساني

سرمايه ساختاري(سرمايه سازماني)

مشتريان، تامين كنندگان ذخائر، رقيبان، بازارها سرمايه رابطه اي
شهروندان و ديگر نهادها روابط اجتماعي سرمايه رابطه اي

سرمايه اجتماعي

Source: Adler, P.S.and Kwon, S, 2002))

ساختار مدل:

بر اساس مفاهيم شرح داده شده در بالا و ماهيت متفاوت ساختارها و جوامع، ما مدل در حال تكامل سرمايه فكري كه به طور آشكارا سرمايه اجتماعي را مورد ملاحظه قرار مي دهد، را ارائه مي كنيم(CIC, 2002: 201).

سرمايه سازماني

سرمايه فكري

سرمايه كسب و كار

سرمايه انساني

سرمايه مالي

ارزش بازار

سرمايه رابطه اي

سرمايه اجتماعي

سرمايه نوآوري اجتماعي

سرمايه انسجام اجتماعي

سرمايه ساختاري

سرمايه تكتولوژيكي

آينده ارزش هاي نامحسوس حال

Source:CIC,2000))

گفتار پاياني:

در مجموع مي‌توان گفت كه سرمايه اجتماعي عبارت است از تأثير اقتصادي حاصل از تسهيلاتي كه شبكه‌هاي اعتماد و مؤلفه‌هاي فرهنگي در يك سيستم اجتماعي را به وجود مي‌آورند. شبكه‌هاي اعتماد علاوه بر كاهش هزينه‌هاي مديريتي، موجب مي‌شوند كه زمان و سرمايه بيشتري اختصاص به فعاليتهاي اصلي پيدا كند و علاوه بر آن موجب انتقال دانش اعضاي گروهها به يكديگر مي‌شود و جريان مناسبي را از يادگيري و دانش در بين آنها فراهم مي‌سازد و اين امر نيز مي‌تواند در كاهش هزينه‌هاي مديريتي و توسعه اجتماعي و سازماني بسيار مؤثر باشد. سرمايه اجتماعي، پديده‌اي مديريت‌پذير است؛ به اين معنا كه مي‌توان آن را براساس سياستگذاريها در حوزه‌هاي مشخصي در سازمان بازسازي يا به فرايند شكل‌گيري آن كمك كرد. اين امر در صورتي ممكن است كه مديران عالي و سياستگذاران سازمان اطلاعات درستي از وضعيت موجود سرمايه اجتماعي در سازمان داشته باشند. مطالعه و بررسي نقش سرمايه اجتماعي در زندگي نوين اقتصادي باعث شده كه ما بتوانيم نتايج زير را ارائه دهيم:

۱ـ در اقتصادي مبتني بر دانش، بغرنج هاي اجتماعي به عنوان منابع اساسي براي دست يابي به شايستگي هاي مجزا شده است. لذا ما مي توانيم سرمايه اجتماعي را به عنوان سلسله اي از روابط مستقيم و غير مستقيم بين سازمان، محيط و واحدهاي اجتماعي قلمداد كنيم؛

۲ـ هم ظهور سرمايه اجتماعي و هم اهميت يافتن قراردادهاي آشكار باعث شده است كه پيوندي بين شبكه ها- سازمانها بوجود آيد، از اين منظر ما مدل در حال تكاملي از سرمايه فكري را بر مبناي اينكه سرمايه اجتماعي مي تواند به عنوان مؤلفه پويا و نوآورانه اي از ارزش هاي نامحسوي اما قابل دستيابي قلمداد شود، را ارائه كرديم.

۳ـ اين رويكرد جديد، «مدل بخردانه براي سنجيدن و مديريت كردن سرمايه فكري»، ناميده مي شود. نوع سرمايه غالب در بحث سرمايه اجتماعي، سرمايه رابطه اي است، از سوي ديگر؛ در حاليكه سرمايه كسب و كار به روابط بين سازمان و ذينفعان اشاره دارد، شواهد تجربي نشان مي دهند كه سرمايه فكري به شبكه هاي روابط بين سازمان، شهروندان، كاركنان و ديگر عاملين اجتماعي اشاره دارد؛

۴ـ توانايي سرمايه اجتماعي براي ارتقاء بخشيدن سرمايه فكري مي بايستي بنا به دلايل زير برجسته شود:

-اولاً؛ سرمايه اجتماعي دانش را در عرضه عمل قرار مي دهد و توانايي سازمان را برای خلق مزاياي آينده بهبود مي بخشد؛

– ثانياً؛ سرمايه فكري حلقه ي آگاهي اي را بين سازمان ها بوجود آورده و و درصدد تا هزينه تبادل را كاهش دهد و در نهايت…

– سرمايه فكري آشكار مي سازد كه بغرنج هاي اجتماعي همكاري را تشويق كرده و قوانين رفتار اقتصادي را مد نظر قرار مي دهند. درمقابل، نقش سرمايه اجتماعي در كاهش دادن شكست هاي سازماني به طور مستقيم درك نشده است.

منابع
۱- بيكر، واين (۱۳۸۲)، «مديريت و سرمايه اجتماعي»، ترجمة سيدمهدي الواني و محمدرضا ربيعي، تهران، انتشارات مديريت صنعتي.

۲-بهزاد، داوود(۱۳۸۱). سرمایه اجتماعی بستری برای سلامت روان، فصلنامه رفاه اجتماعی، سال دوم شماره ۶ .

۳-بوردیو.پ(۱۳۸۱)، نظریه کنش: دلایل علمی و انتخاب عقلانی،ترجمه مرتضی مردیها،تهران، انتشارات نقش ونگار

۴-پاتنام. ، رابرت (۱۳۸۰). دموکراسی و سنت های مدنی، ترجمه محمد تقی دلفروز، انتشارات وزارت کشور

۵- تاجبخش، کیان؛ اسدی کیا، بهناز (۱۳۸۲). تئوری سرمایه اجتماعی: پیامدهای آن برای توسعه اقتصادی و اجتماعی، گفتمان.

۶- تامپسون.ج(۱۳۸۰)، رسانه ها ومدرنیته: نظریه اجتماعی رسانه، ترجمه مسعود اوحدی، تهران، نشر سروش

۷-رحمانپور، لقمان (۱۳۸۲)، «مديريت سرمايه اجتماعي: رويكردي اثربخش در مديريت منابع انساني»، فصلنامه مطالعات مديريت، شماره ۱۹٫

۸-رضائیان، علی (۱۳۸۳). عصر سرمایه انسانی و اجتماعی، فصلنامه پیام مدیریت، شماره ۱۱ و ۱۲٫
۹- رناني، محسن (۱۳۸۵)، «نقش سرمايه‌هاي اجتماعي در توسعه اقتصادي»، دريچه، فصلنامه‌ فرهنگي، اجتماعي، اقتصادي، ص۲۳

۱۰- شریفیان ثانی، مریم (۱۳۸۰). سرمایه اجتماعی، فصلنامه رفاه اجتماعی، سال اول، شماره ۲٫

۱۱- شیروانی، علیرضا(۱۳۸۳). تاثیر عملکرد سازمان های بخش دولتی بر سرمایه اجتماعی، مدیریت و توسعه، شماره ۲۰٫
۱۲- فقيهي، ابوالحسني، فيضي، طاهره (۱۳۸۵)، «سرمايه اجتماعي: رويكردي نو در سازمان» دانش مديريت، فصلنامه دانشكده مديريت دانشگاه تهران، سال نوزدهم، شماره ۷۲، صص ۴۶-۲۳٫
۱۳ – فوكوياما، فرانسيس (۱۳۷۹)،پايان نظم ترجمه غلامعباس توسلي، تهران، انتشارات جامعه ايرانيان، چاپ اول، سال.

۱۴- فوکویاما، فرانسیس (۱۳۸۴). سرمایه اجتماعی و جامعه مدنی، ترجمه افشین خاکباز و حسن پویان، تهران: شیرازه.

۱۵- فیلد، جان (۱۳۸۴). سرمایه اجتماعی ، ترجمه جلال متقی، تهران موسسه عالی پژوهش تامین اجتماعی.

۱۶- كلمن، جيمز(۱۳۷۷)،بنيادهاي نظريه اجتماعي ترجمه منوچهر صبوري، تهران، انتشارات نشر ني، چاپ اول،.

۱۷- کاستلز.م(۱۳۸۰)، عصر اطلاعات: ظهور جامعه شبکه ای، جلد یک، ترجمه احد علیقلیان و افشین خاکباز، تهران ،طرح نو.

۱۸-علوی، سید بابک (۱۳۸۰). نقش سرمایه اجتماعی در توسعه، تدبیر، شماره ۱۶٫

۱۹٫ Adler, P.S.and Kwon, S. (2002),“Social capital: prospects for a new concept”, Academy of Management Review, Vol. 27 No. 1, pp. 17

۲۰٫ Baron. I and Michel’s (2006), the impact of economic on contemporary sociology, journal of economic literature

۲۱٫ Bell.D (2007), An introduction to cyber cultures, London and New York, Routledge.

۲۲٫ Bourdieu.P(2005) The forms of capital in John G.Richardson.ed Handbook of Theory and research for sociology of education. NewYork.Greenwood press.

۲۳٫ Bueno.E and Salmador. M, (2004), Social capital: Creation for human capital, American journal of sociology, Routledge

۲۴٫ Colman’s (2001) social capital in the Creation for human capital, American journal of sociology

۲۵٫ Grave and Bonsais. (2003), Social capital: prospects for a new concept”, Academy of Management Review, Vol. 27 No. 1

۲۶٫ Nafukho and Brooks.J(2007), Online interaction and social capital, Distinguishing between new and existing ties in http://ssc.sagepub.com/cgi/content

۲۷٫ Sabatini’s (2005) consuming geografies: We are where we aet, London, Routledge

آدرس های اینترنتی:

۱٫ http://www.answers.com/topic/internet-forum

۲٫ http://www.answers.com/topic/newsgroup

۳٫ http://lsoft.com/products/about_onewaylists.asp

درباره ی a.esmailzadeh

مطلب پیشنهادی

سرمایه اجتماعی اسلامی و توسعه اقتصادی

سرمایه اجتماعی اسلامی و توسعه اقتصادی دکتر رحمان سعادت[۱]، دکتر حمیدمسجدسرایی[۲] چکیده در این تحقیق …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *