سبد خرید
0

هیچ محصولی در سبد خرید نیست.

روش شناسی آینده نگری در توسعه شهری و منطقه ای

12- روش شناسی آینده نگری

یکی از ابعاد مهم مطالعات آینده، روش شناسی آن است. مطالعات آینده در پی به کارگیری اصول پژوهشی علمی در مطالعه آینده است. پژوهش مطالعات آینده در جهت عقلانی و تجربی بودن سیر میکند. این رشته برخی روشهای پژوهشی خاص خود را ایجاد کرده است. اما از روشهای پژوهشی رشته های دیگر نیز بهره جسته است.

آینده نگری به اقتضای ماهیت چند وجهی و بین رشته ای بودنش، محمل روشهای پژوهشی و مطالعه بسیار متعددی است، بدین معنا که میتوان تنوع فراوانی را در روش های به کار گرفته شده برای مطالعه آینده مشاهده نمود.

شیوه های گوناگون را میتوان برای دسته بندی روش های مورد استفاده در آینده پژوهی به کار گرفت. به عنوان نمونه میتوان براساس افق های زمانی (کوتاه مدت/ بلند مدت)، روش های کمی/ روشهای کیفی، روش های توصیفی/ روشهای هنجاری و موارد دیگر اشاره نمود. در شیوه دیگر هم میتوان برحسب متداول ترین و کاربردی ترین روشهای آینده پژوهی به تبیین و تشریح آنها پرداخت. اما قبل از تحلیل روشهای اصلی ضرورت دارد که به کل روشهایی که در حوزه آینده پژوهی استفاده شده اند اشاره گردد. در زیر تقریبا کل روشهایی که در مطالعات آینده نگری به کار بسته میشوند آورده شده است.

1- تحلیل روندها

2- میزگردهای متخصصان

3- پیمایش دلفی

4- تکنیک های فراافکنی

5- مشاوره و رایزنی

6- تحلیل اهداف

7- سناریو نویسی

8- مدل سازی

9- شبیه سازی و بازی

10- جرقه های فکری (طوفان مغزی)

11- سلسله مراتب درختی

12- تحلیل تاثیر متقاطع

13- تحلیل محیطی

14- مرئی سازی

15- داستان های علمی تخیلی

16- پیش بینی های شهودی

17- نظریه آشوب

18- تحلیل سری های زمانی

با مروری به روش های بالا میتوان دریافت که در بین آنها اقسام مختلفی از روشهای علمی و نظام مند ، شهودی و حتی حسی و تخیلی دیده میشود. برخی از آنها امروزه از اقبال چندانی برخوردار نیستند و در مطالعات آینده نگری استفاده چندانی از آنها به عمل نمی آید.

سیری در دیدگاه صاحبنظران آینده شناسی گویای آن است که از بین روشهای متعدد فوق تعداد معینی از آنها عمدتا توسط آینده پژوهان به کار گرفته شده  و مورد اجماع بیشتری هستند. به عبارت روشن تر در برخی از منابع مهم مطالعات آینده پژوهی از بین روش های مورد اجماع آینده پژوهان عمدتا به موارد ذیل اشاره گردیده است

– تکنیک دلفی

– مدل سازی

– سناریو نویسی

– تحلیل روند

– مشاوره و رایزنی

– شبیه سازی کامپیوتری

البته غیر از موارد فوق الذکر، در برخی از منابع هم بر مواردی مثل تحلیل تاثیرات متقاطع، جرقه های فکری، تحلیل سری های زمانی و تحلیل محیطی هم اشارات زیادی گردیده است.

در سطور ذیل تلاش میگردد تا روش های فوق الذکر به صورت مجمل و مختصر توضیح داده شود.

الف- تکنیک دلفی

دلفی روشی است برای گردآوری نظرات متخصصان و یکی از بهترین تکنیک های ادغام بینش، تجربه، ارزیابی ها و تصورات افراد است. برای اولین بار شرکت “رند”  از آن استفاده نمود. حاکمان وقت از مسئولان این شرکت خواسته بودند تا نیازهای نظامی و امنیتی پیش رو را تعیین و تبیین نمایند.پیمایش دلفی که در ابتدا در ایالات متحده شکل گرفت، پژوهشی تخصصی است که دو مرحله انجام میگیرد. پرسش نامه ای که حاوی حوادث معینی است و پاسخ گویان بایستی نظرات و پاسخ های خویش را در خصوص میزان تخصص فردی، میزان تاثیر در تولید ثروت، کیفیت زندگی، جنبه های اقتصادی، قابیلت انجام کار، تاریخ انجام آن (در صورت امکان)، دروندادهای ضروری، محدودیتها و مسائل دیگرشان بیان نمایند.

ب- مدل سازی

گونه های زیادی از مدل ها وجود دارند که میتوانند در خصوص پژوهش های آینده مورد استفاده قرار گیرند. از جمله آنها میتوان به موارد زیر اشاره نمود:

– مدل های اقتصاد سنجی: که شامل سیستم های رگرسیون خطی و چندگانه بوده و متغیرهای مختلفی در آنها در نظر گرفته میشود. این متغیرها با یکدیگر تاثیر قابل توجهی داشته و همین روابط بین آنها منجر به شکل گیری یک پدیده میگردد.

– مدل بازخورد: این مدل ابزاری را در اختیار ما قرار میدهد که برحسب آن بتوانیم نوع و چگونگی روابط بین فاکتورهای اقتصادی، اجتماعی، بازار و ابزارهای فنی را که در یک فرایند بلند مدت در شکل گیری آینده نقش آفرینی می کنند تا حدود قابل توجهی روشن نماییم.

پ- سناریو نویسی

سناریو در واقع تاریخ های احتمالی مربوط به آینده را به تصویر می کشند. آنها ابزارهایی هستند که اطلاعات مختلف را در داستان های تاریخی در هم می آمیزند. داستان هایی که ممکن است تحت شرایط مشابه در یک موقعیت دیگر شکل واقعی پیدا کنند. سناریوها در واقع تصاویر احتمالی آینده را در بر می گیرند و گاه به مقولاتی اشاره می کنند که ممکن است در آینده به شکل قطعی، نمود پیدا کند. در واقع روش  سناریو نویسی حاوی اطلاعات نسبتا جامعی در زمینه موارد احتمالی آینده و چشم اندازهای جایگزین میباشند. این روش به ویژه در فهم و شناخت حوادثی مفید واقع میشود که این حوادث شامل ترکیبهای گوناگونی از داده های غیر مرتبط میباشند.

روش سناریو نویسی میتواند توصیفی یا هنجاری باشد که خود این بستگی به نقطه شروع محقق دارد. مطالعه هنجاری عمدتا با تعیین اهداف و موضوعات آینده و سپس راهها و ساز و کارهای رسیدن به اهداف سر و کار دارد. اما بررسی های توصیفی مبتنی بر این فرض میباشند که روندهای موجود حاکم بر متغیرهای مربوط تداوم پیدا خواهد کرد.

ت- تحلیل روند

در اینجا روندها و حوادث با نگاه به وضعیت آنها در امتداد زمان مورد توجه قرار میگیرند. داده ها و اطلاعات مربوط به روندهای حاکم بر پدیدهای مهم و متغیرهای اثر گذار جمع آوری شده و با پایش و شناخت وضعیت آنها در یک فرایند مستمر تاریخی به پیش بینی وضعیت احتمالی آنها در آینده توجه میشود.

در توجه به روندها به چند عنصر اندازه، جهت گیریهای توسعه، حجم و بزرگی و استمرار آن اهمیت زیادی داده میشود.

ث- مشاوره و رایزنی

این رویکرد شامل مجموعه مصاحبه های رو در رو میباشد که در آن تلاش میگردد تا نظر افراد در خصوص مسائل آینده و اشکال ممکن، محتمل و مطلوب آن استخراج و جمع آوری گردد. در این روش مصاحبه کننده بایستی تمام تلاش خود را در راستای دریافت اطلاعات و نظرات دقیق مصاحبه شونده به کار بندد و سوالات کاملا شفاف و نظام مند را از مخاطبانش بپرسد.

اینترنت ظرفیتهای جدیدی را در راستای تسهیل این رویکرد فراهم ساخته است اما فقدان یک ساختار روشن در مصاحبه ها میتواند تفسیر آنها را سخت و دشوار نماید مضافا براین که این روش فی نفسه زمان زیادی را خواهد طلبید.

ج- شبیه سازی کامپیوتری

همان طور که از نام آن پیداست این رویکرد عمدتا بر محوریت کامپیوتر صورت میگیرد بدین معنا که در اینجا برخی از صاحبنظران و متخصصان بااستفاده از نرم افزارهای کامپیوتری و با توجه کردن به اصل همزمانی، به خلق نمودارها و اشکالی میپردازند که در یک وضعیت فرضی آینده میتوانند عینیت پیدا کنند.

چ- تحلیل تاثیرات متقاطع

این روش یک فرایند بسیار سریع و موثر برای فهم روابط میان روندها و حوادث میباشد. فهم  استخراج ودسته بندی دقیق و روشن این روابط، کاربردهای زیادی داشته و میتواند نقش مهمی در تصمیم گیریها و اولویت گذاری های سیاست گذاران داشته باشد.

تحلیل تاثیر متقاطع در واقع دال بر این مضمون است که چگونه دو حادثه و رویداد موازی یا همزمان میتوانند در همدیگر تاثیر و تاثر داشته باشند به گونه ای که در سایه این تاثیرات، شاهد تغییر و درگیری یا در هر دو و حتی شکل گیری یک پیامد غیرقابل انتظار و پیش بینی نشده باشیم

ح- جرقه های فکری (طوفان مغزی)

روش استخراج و استنباط ایده ها بدون قضاوت یا سانسور نمودن آنها میباشد و اغلب در مراحل اولیه کارگاههای آموزشی آینده نگری و سایر بافتها و فضاهای مشابه به کار میرود. این روش در واقع معطوف به ترغیب افراد برای ارایه پیشنهادهای بکر، ناگهانی، ماجراجویانه و نامحدود و طرحهای ایده هایی برای چگونگی بروز و ظهور و تحقیق آنها میباشد.

خ- تحلیل سری های زمانی

روش های مبتنی بر سری زمانی، روندها را با آزمون دو عامل تحلیل و تبیین مینمایند.

  • دوره مشخصی از زمان     2- مجموعه ای از داده های تاریخی.

این روش مبتنی بر این پیش فرض است که یک الگو در گذر زمان همواره در حال تجدید و بازتجدید شدن میباشد. این روش به عوامل موثر بر رفتار نمی پردازد، اما به پیش بینی رویدادهایی میپردازد که در یک مجموعه شرایط همسان در زمانهای دیگر ممکن است به وقوع بپیوندند. البته از این روش در خصوص پیشگویی در باب آینده چندان استفاده نمی شود بلکه از آنها به عنوان اطلاعات پایه ای و مورد رجوع استفاده می گردد.

د- تحلیل محیطی

در این رویکرد روندها و نیروها و عواملی مورد تحلیل واقع میگردند که میتوانند تاثیرات بالقوه ای  بر یک سازمان داشته باشند. در اینجا توجه اصلی بر تهدیدات و فرصتهای پیش رو است و معطوف به پیش بینی تغییر و آماده سازی یک سازمان یا مجموعه در برابر تاثیرات احتمالی ظرفیتها و آسیبهای بالقوه میباشد. در تحلیل محیط اطلاعات گوناگونی از منابع مختلف اعم از داده های مکتوب، الکترونیکی، مجلات دانشگاهی یا نشریات تخصصی برای تبیین دقیق تر وضعیت موجود و پیش رو دریافت می گردد.

* تکنیکهای آینده نگری مورد استفاده در این گزارش

در این گزارش برای آینده نگری موارد مختلف حسب مورد از روشهای متفاوتی استفاده شده است. به عنوان مثال برای مقوله آینده نگری جمعیت از روش سناریو نویسی و برای آینده نگری بهره وری عوامل تولید از روش روندگرایی بهره گیری شده است. همینطور در آینده نگری فناوریهای تولید در رابطه با ارتباطات و اطلاعات، کار و سرمایه و تولید و مصرف آن و انرژی از تکنیکهای تحلیل روندها، طوفان مغزی و مشاوره و رایزنی و پیش بینی های شهودی مورد عمل بوده است.

شایان ذکر است که متداول ترین روش در آینده نگری روش دلفی و سناریو نویسی میباشد. ولی چون اعمال این روشها زمان طولانی و هزینه های زیاد را طلب میکند، لذا از وسع این طرح خارج بوده است.

کلیدواژه : آینده نگری
ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

توسط
تومان

تماس با ما

شماره تماس

برگشت به منوی تماس ها

اتصال به واتساپ

برگشت به منوی تماس ها

اتصال به تلگرام

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها