سبد خرید
0

هیچ محصولی در سبد خرید نیست.

روندهاي پيدايش و توسعه اسكان غير رسمی در جهان

1 روندهاي پيدايش و توسعه

1-1- علل پيدايش و رويش اسكان غير رسمي در جهان*

در تبيين پديده ي اسكان غير رسمي بايد به علل گوناگون در سطوح مختلف اشاره كرد كه البته با توجه به زمينه هاي مشخص جوامع، اثر بخشي و چيرگي هر يك از علل، متفاوت است نخستين علت در سطح كلان، علت ساختاري است كه عبارتست از سازوكار تبعيض آميز و فقر زا بر پايه ي توزيع غير عادلانه ي منابع قدرت، ثروت و درآمد. تجلي فضايي اين سازوكار  در مقياس يك كشور عدم تعادل هاي منطقه اي است و در مقياس منطقه اي و محلي،  رجحان فضاهاي برگزيده اي مانند شهرهاي بزرگ و محله هاي ثروتمندان در برابر ديگر نواحي و مراكز زيست فعاليت است. كه به حركت جمعيت هاي مهاجر به سوي كانونهاي برگزيده مي انجامد. از آنجا كه اين جمعيت عمدتا همچون پناهجويان اقتصادي، بدون توجه به قابليت هاي طبيعي و ظرفيت هاي”  انسان ساخت” مقصدشان، در پي دسترسي به فرصتهاي اشتغال و درآمد سرازيرمي شوند. تقاضاي ناگهاني و پرشتابي براي اسكان خود در نواحي محدودي به وجود مي آورند. اين تقاضا باعث افزايش قيمت ها، كاهش ذخيره ي مسكن، نارسايي خدمات شهري و اشباع شبكه هاي زير بنايي مي شود. در چنين شرايطي، مهاجرين كم درآمد، توان استفاده از بازار رسمي زمين و مسكن را نداشته و با اصرار بر لزوم استقرار خود در همان ناحيه، فضايي ناخوشايند و نامطمئن، ليكن ارزان تر را در بازار غير رسمي زمين و مسكن تهيه مي كنند. و بدينگونه اسكان غير رسمي شكل مي پذيرد. جداي از اين علت ساختاري بايد علل ديگري را نيز كه در شكل گيري اسكان غير رسمي و تداوم آن موثرند، ذكر كرد كه عمده ترين آنها عبارتند از :

1ـ ضعف برنامه هاي بخشيsectoral مشخص و موثر براي پاسخگويي به نياز سرپناه كم درآمدها در توزيع جغرافيايي مناسب.

2ـ عدم پيش بيني فضاي مسكوني كافي و مناسب اقشار كم درآمد در طرح هاي كالبدي physical شهري و اعمال استانداردهاي خارج از استطاعت ايشان.

3ـ دسترسي ناچيز به نظام هاي رسمي اعتباري و وام مسكن براي كم درآمدها، به ويژه شاغلين در بخش غير رسميinformal sector.

4ـ با وجود باندهاي  قدرت نامشروع و سوداگران زمين باز به موازات اهمال و ناتواني در نظارت و كنترل ساخت و سازها، به ويژه در فضاي بينابيني شهرها.

5ـ فقدان نهادسازي براي تجهيز و تجميع منابع اقشار كم درآمد و عدم حمايت و هدايت دولت در مورد خانه سازي خود يار self-help.

نتيجه آنكه به گفته ي معاون بانك جهاني، چنان قانون و مقررات وضع مي شود كه گويي فقر غير قانوني است! در حاليكه فقر شهري وجود دارد و نبايد به اميد تحقق آرمان ريشه كني فقر، كاستن از آلام روزمره ي ميليونها انسان و ايجاد فضاي زيست آنها ناديده گرفته  شود. اسكان غير رسمي  بيانگر شكست در سياستهاي رسمي و عدم پاسخگويي به  نياز سرپناه كم درآمدها است. هنگاميكه رسمي بودن در شهر يك امتياز است كه اغلب با كشيدن” خطي مهندسي” گرداگرد وضع موجود و مطلوب از نظر صاحبين قدرت  و  ثروت در شهر به دست مي آيد، و به بياني رانت زمين ايجاد مي نمايد، آيا ممانعت از اسكان خود جوش به حاشيه رانده شدگان و پناهجويان ورود به امتيازات شهر،  امري اخلاقي است؟ شعار درست “ شهروند دانستن كم درآمدها” بر اين موضوع دلالت دارد كه اين ساكنين نه از انتخاب، بلكه از ناچاري به اينگونه اسكان روي آورده اند، آنها نه براي قاچاق و بزهكاري، بلكه براي بقاء و ارتقاي زندگي شان آمده اند، ýآنها نه براي عصيان و با چالش كشيدن شهرها، بلكه براي اصلاح و همبستگي با شهرها گام نهاده اند. آيا مي توان حق حضور در شهر را Right to the city ناديده گرفت و پذيراي آنها نبود؟ و جالب آنست كه توجه داشته باشيم ساكنين اين سكونتگاهها به دليل تامين مسكن و خدمات ارزان براي خود و با كمترين بار براي “ شهر رسمي” نيروي ذخيره كار و بازار با ارزشي اند كه موجد رشد اقتصادي شهر نيز هستند.

2–1- تحولات سياستهاي تامين مسكن كم درآمدها در جهان

سياستهاي تامين مسكن كم درآمدها تا كنون دچار تحولات بسياري شده است و در ادوار مختلف تغييرات چشمگيري را يافته است.

1ـ سياست عدم دخالت – تا پيش از دهه ي 60 ميلادي، سرمايه گذاري دولتي در بخش مسكن غالبا ضروري تشخيص داده نمي شد و از آنجا كه اين بخش غير اقتصادي تلقي مي شد. با سرمايه گذاري در ديگر بخش هاي اقتصادي – اجتماعي  انتظار مي رفت كه مساله‌ي كم درآمدها به خودي خود با بهبود وضعيت همه از طريق بازار حل شود.

2ـ خانه سازي اجتماعي Public Housing

از دهه‌ي 60 به بعد، استمرار و تشديد مسكن موجب توجه ويژه به آن شد و با ايجاد موسساتي ويژه ي كم درآمد ها و البته با مشاغل رسمي همچون كارمندان و نظامي ها، خانه سازي اجتماعي Public Housing سياست بسياري از كشورها- بخصوص داراي دولت هاي رفاه – شد. در اين سياست، توليد صنعتي، بلند مرتبه و انبوه سازي و  در نتيجه ارزان شدن ساخت، مورد تاكيد بود.

3ـ سياست زمين و خدمات site & Services

از اوايل دهه ي هفتاد ميلادي تحولي در سياستها به نفع مشاركت تهيدستان پديد آمد كه مبتني بر استفاده از نيروي كار و ابتكار آنها در توليد سر پناه  خود بود و بخش عمومي به جاي تمركز بر توليد واحد مسكوني، به احداث زير بناها و تاسيسات اجتماعي پرداخته و تنها زمين هاي تفكيك و برنامه ريزي شده را واگذار مي نمود. در اين روش كه به زمين و خدمات Site & Services معروف است، امكان ساخت خوديار و تدريجي به موازات بهبود وضعيت اقتصادي خانوار نيز فراهم بوده و سرمايه گذاري سرانه ي دولت كاهش يافته و در نتيجه تعداد بيشتري مشمول برنامه ي حمايتي مي شدند.

4ـ راهبرد توانمند سازي Enabling به همراه ارتقا يا بهسازي upgrading محيط هاي موجود

در نيمه دوم دهه ي هشتاد ميلادي در جهت يافتن سياستي كه هم ضعف نديدن اقتصاد خانوار و عدم استفاده از توان جمعي را بپوشاند و هم قابليت استفاده براي سكونتگاههاي غير رسمي موجود را داشته باشد، راهبرد توانمند سازي Enabling به همراه ارتقاء يا بهسازي Upgrading محيط هاي موجود توصيه شد. از اين پس جهشي در مطالعات و طرح رهيافت هاي نويني براي حل مساله از درون و بر پايه ي توسعه اجتماعات محلي Community Development و در پيوند با سياستهاي كلان توسعه و در سطح كل شهر  nation city – wide و در جهت گسترش مقياس پيدا كردن (Scaling – up) به وقوع پيوسته است.

ديگر با مهندسي ساختمان در جستجوي حل مسكن كم درآمد ها نبوده و صرف تزريق منابع مالي نيز راهگشا دانسته نشده بلكه مهندسي اجتماعي با حمايت و تسهيل بخش عمومي و تسريع و ميانجي گري سازمانهاي غير دولتي و محلي (NGO=CBOS) و مشاركت فعال و مستقيم بهره برداران مورد نظر است. در آخرين دستور كار جهاني براي اسكان بشر، راهبرد توانمند سازي را در خدمت تامين سر پناه براي همه، شهرهاي در بر گيرنده Inclusive و بدون آلونك و توسعه ي پايدار شهري مي بينيم. در اين بين، سفارش ويژه اي بر حكومتداري خوب شهري  Good Urban Governance شده كه همگرايي و تشريك مساعي تمامي نقش ýآفرينان در حل مساله مسكن را باعث شود تا بخش دولتي بتواند تصدي گري خود را رها كرده و به نقش تسهيل گر خود بپردازد. آنجا كه ديگر برنامه ريزي “براي” اسكان غير رسمي ضرورت نداشته بلكه “با”  آنها همكاري شده و در نهايت “توسط” آنها پيش مي‌رود. براي دستيابي به اين سياست در كشورهاي در حال توسعه به نظر مشكل در كمبود منابع نيست بلكه در نبود تعهد سياسي است.

 

* مجله ي هفت شهر- سال سوم شماره هشتم- مقاله ي به سوي نظريه اي براي ساماندهي اسكان غير رسمي – از حاشيه نشيني متن شهر نشيني – از دكتر مظفر صرافي

کلیدواژه : اسكان غير رسمی
ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

توسط
تومان

تماس با ما

شماره تماس

برگشت به منوی تماس ها

اتصال به واتساپ

برگشت به منوی تماس ها

اتصال به تلگرام

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها