سبد خرید
0

هیچ محصولی در سبد خرید نیست.

فقر شهری و علل و ویژگی های آن

فقر شهری و علل ایجاد آن

مفهوم فقر شهری و ویژگی های ان

امروزه در تلاش جهت تحقق توسعۀ انسانی، سنجش و تعیین فقر شهري موضوعی است که درسیاست گذاري و مدیریتِ توسعۀ انسانی در بسیاري از کشورهاي مواجه با آن دنبال می شود و این امر نیازمند اتخاذ روش هاي علمی به ویژه در تعیین جغرافیایی پهنه هاي فقیرنشین شهري از طریق کاربرد مدل ها و تعریف شاخص هاي مناسب جهت تعیین ابعاد متفاوت فقر شهري است. شهري شدن فقر از بزرگ ترین چالش هاي توسعه جهانی است که در صورت تداوم روند نامطلوب کنونی، در طی سه دهه آتی شامل دو میلیارد نفر ساکنان نواحی فقیرنشین خواهد شد (UN-Habitat, 2005).

فقیر شهری ضرورتا به معنای ناتوانی انجام فعالیت اقتصادی نیست و شهرها فرصت های اقتصادی بیشتری را برای مهاجران کم درآمد فراهم می آورند، لیکن فرصت های محدودی برای آنها در مشارکت جهت اداره ی شهر، برخورداری از خدمات و فرصت های توسعه مهیا می شود(محمدی، 1386: 186). از طرف دیگر مهاجرت تنها عامل افزایش فقر شهری نیست و کنترل مهاجرت به شهرها نمی تواند سیاست مناسبی برای کاهش فقر شهری باشد. سیاست ها و ترتیبات نهادی که کل جامعه را در احاطه خود دارد فقر شهری را ایجاد و تقویت می کند (جواهری پور، 1۳۸1). ناکارامدی سیاست های تعدیل اقتصادی در دهه هشتاد میلادی و تاثیر ان بر کاهش آهنگ توسعه اقتصادی برشمار گروه های آسیب پذیر تر به ویژه در کشورهای درحال توسعه افزوده و به تدریج کانون فقر را از روستاها به شهرها انتقال داده است (همان). نتایج مطالعات در کشورهای مختلف نشان داده است که رابطه اندکی بین مهاجرت و افزایش فقر شهری (و نه تمرکز فقر در شهرها) وجود دارد و رشد طبیعی جمعیت شهرها نیز در افزایش فقر بسیار مؤثر بوده است ودر بسیاری از کشورها، تمام مهاجران به شهرها الزاما کم درآمد نبوده و رشد شهرها از دو عامل یعنی رشد طبیعی جمعیت و روستاهای پیرامون در شهرها نیز تاثیر پذیرفته است (Ibid, 127).

در واپسین دهه های قرن بیستم فرآيندهای گوناگونی موجب شکلگیری پديده ای به نام “شهری شدن فقر” يا “فقر شهری (Urban poverty)” شده است که يکی از بازتاب های کالبدی آن در ساخت يابی سکونتگاههای غیررسمی (Informal settlement) يا به عبارتی ديگر “حاشیه نشینی (Marginal settlement)” تبلور يافته است (جواهری پور، 1383: 44). حاشیه نشینی، نوعی سکونت در فضای شهری است که در تمامی ابعاد سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، کالبدی و حقوقی با ساير انواع سکونت موجود در شهر تفاوتهای اساسی را نشان میدهد (Coit, 1994: 116). محلات فرسوده داخل شهری، سکونتگاههای غیررسمی و غیرقانونی نمونه هایی از اين شیوه سکونت اند که نشانگر عدم وجود قوانین و مقررات شفاف در نظام برنامه ريزی و نابسامانی شرايط اقتصادی شهرها است (Khalifa, 2011: 40).

فقر شهری دارای ویژگی هایی است که میتوان به موارد زیر اشاره کرد:

  1. در شهر فقیر مهارت کم، دستمزد پایین، بیکاری بالا است؛ 2. محل کار اغلب در بخش غیررسمی و بدون بیمه های اجتماعی است؛ 3. بیکاری جوانان مشکل بزرگی است که با مسائل اجتماعی مرتبط است؛ 4. نبود امنیت اجتماعی. بطور معمول زندگی در زاغه های پرازدحام، فقدان زیرساخت، کیفیت ابنیه پایین، دسترسی محدود به خدمات، تصرف زمین های غیرقانونی از ویژگی های شهرهای فقیر است (Baker, 2009: 7). از دیگر مشخصه های فقیران درامد کم، کمبود بهداشت و بیسوادی، دسترسی به امکانات بهداشتی پایین است که از مسائل اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی ریشه گرفته است (Moser et al., 1996: 9).

گستره ي فقر شهر ي:

گستره هاي فقر را می باید بازنمود فضایی مکانی فقر در پهنه هاي شهري معرفی نمود. «آبرامز» در سال 1۹7۰ گسترهای فقر را چنین معرفی نموده است: «محله هایی که از انبوه اجاره نشین های تهی دست پدید آید، یا از کسانی که مالک ملک در حال انحطاط خویشتن اند، زمین این قبیل خانه ها می تواند قانونا ملک ساکنان به شمار آید و یا به تصرف غیرقانونی آنها در آمده باشد» (پاتر و ایوانز، 1۳۸۴: 1۶). اگرچه گستره هاي فقر شهري، پدیده اي تازه در ادبیات شهرشناسی نبوده و از آن در جوامع کهن سال هم یاد می شود، اما چنین سکونتگاه هایی در ابعاد گسترده و به صورت مجتمع، پدیده اي است که با ورود سرمایه داري به دومین مرحله خود، یعنی سرمایه داري صنعتی و برهم خوردن نظام بومی سکونت در گستره هاي جغرافیایی عینیت یافته است (پیران، 1381: 13). از این رو شهرنشینی به شکل فزاینده در کشورهاي توسعه نیافته در حالی با مهاجرت هاي سریع روستاییان اتفاق می افتد که تمامی مهاجران قادر به سکنی گزینی در گستره هاي مناسب شهري نبوده و به واسطه فقر خود، مکان هایی را متناسب با درآمد انتخاب می کنند که داراي استانداردهاي پایینی ازلحاظ کیفیت زندگی هستند. در پی چنین روندي است که پهنه هاي فقر در قالب و گونه هاي متفاوت در شهرها شکل گرفته و درگذر زمان بسط می یابند .(UN-Habitat, 2005)

مرور متون مختلف (چمپا، 1۳7۹؛ پاتر و ایوانز 1۳۸۴؛ ۲۰۰۳, Larson & Clark؛ گیلبرت و گاگلر، 1۳75

؛ chen, 2006) نشانگر تلقی نسبتا مشابهی از پیامدها و اثرات سوء شهرنشینی فزاینده در کشورهای جهان سوم است. برای مثال، «گیلبرت» و «گاگلر»، انباشتگی شهری، شکاف شهری – روستایی و مهاجرت انبوه و به تبع آن بزرگ سازی شهری، بیکاری و اشتغال کاذب و ناقص و شکل گیری اقتصاد غیررسمی و معضل مسکن و فقر را از جمله پیامدهای شهرنشینی در جهان سوم قلمداد می کنند. لارسن و وارول نیز کمبود خدمات عمومی، مسکن نامناسب و ناکافی، پراکنده رویی و توسعه آلونکی، فقر شهری و بحران بهداشت را از جمله نتایج شهرنشینی شتابان ذکر نموده اند (برک پور، 1388). عمق بحران و مشکلات ناشی از این گستره ها در کشورهای جهان تاحدی است که در دومین کنفرانس اسکان بشر که توسط سازمان ملل برگزار گردید براساس آمار ارائه شده، اعلام شد که در خلال سی سال آینده از هر سه نفر در جهان، یک نفر در مناطق حاشیه شهرها و گستره های فقر زندگی خواهند نمود (UNHabitat, 2005).

بررسی خصیصه های شناسایی گستره های فقر

حاشیه نشینی، اسکان غیر رسمی، بافت های فرسوده، بافت های قدیمی و تاریخی شهرها بازمانده از چرخه توسعه شهرها که امروزه مأمن مهاجران و فقیران شهری است، جلوه هایی از گستره های فقر شهری می باشند (ایلقی، 1۳۸1؛ حائری، 1389). پرداختن به خصیصه های این گستره ها، تنها به جنبه های فیزیکی و معماری این پهنه ها ختم نمی شود؛ چرا که نقاطی که دچار انحطاط فیزیکی شده، با کاهش اجاره بها روبرو بوده و از طرفی کاهش اجاره بها، انحطاط فیزیکی را تشدید و از سوی دیگر رانده شدگان تمامی نقاط شهری را به خود جلب می کند. لذا انحطاط سازمان اجتماعی نیز متعاقب انحطاط فیزیکی رخ می دهد و جنبه های آسیب شناختی چه از نظر روانی و یا اجتماعی، محیطی و بهداشتی در آنها مطرح می شود (پیران، 1374).

بررسی خصیصه های گستره های فقر برگرفته از تعاریف موجود از آن حکایت دارد که این خصیصه ها به طور

مستقیم با ماهیت ساکنان پهنه های فقر که عموم آنها را فقیران و مهاجران شکل می دهند، ارتباط می یابد. چرا

که نیاز چنین افرادی در وهله اول گاهاً مسکن و کیفیات محیط مسکونی مناسب نیست؛ بلکه اولویت اول آنها،

ثبات درآمدی و پیدا کردن سقفی در شهر است. سقفی که کمترین هزینه برای آن پرداخت گردد و بیشترین بهره از آن برده شود؛ که حاصل چنین جریانی برهم خوردن استانداردهای سکونت در قالب مولفه های اجتماعی، اقتصادی، محیطی و کالبدی که در شان و منزلت سکونت و حیات انسانی نیست، بروز می نمایند (پیران، 1۳75، حائری، 1۳۸۹).

ساترثویت و میلین، ۲۰۰۴ خصیصه های فقر را چنین معرفی می نمایند:

1 . عدم کفایت و اغلب ناپایداری درآمد (به منظور رفع نیازهای زیستی ضروری مانند: غذا، آب شرب و بازپرداخت بدهی و اقساط به همراه کاهش چشمگیر درآمدها)؛

۲ . عدم کفایت وناپایداری سرمایه های بنیادی و پایه، مانند امکانات آموزشی و مسکن برای افراد خانوارها و جامعه؛

 3 . کیفیت نازل، نامطمئن و خطرآفرین و اغلب پر تراکم مساکن؛

۴ . ضعف زیرساخت های عمومی که سبب افزایش هزینه های عمومی می شوند؛

۵ . ضعف در پیش بینی تامین خدمات پایه ای مانند: مهدکودک، مدرسه، کارآموزی برای اشتغال، مراقبت های

بهداشتی و حیاتی و حمل و نقل عمومی؛

۶ . عدم کفایت حداقل درآمد خالص به عنوان تکیه گاهی برای تامین مخارج ضروری و مسکن در مواقع مواجهه

با بحران وکاهش درآمد افراد؛

7 . محدودیت های تحت پوشش قرار دادن گروه های کم درآمد، ناشی از سازوکارهای قانونی شامل آیین نامه ها

و ضوابط معطوف به حقوق شهروندی، آلودگی محیطی، حفاظت از منابع طبیعی، تامین امنیت و برخورد با جرایم و خشونت و سیاست های رفع تبعیض و بهره کشی؛ و

۸ . نداشتن مشارکت و نفوذ فقرا در ساختار سیاسی و بوروکراتیک و عدم دستیابی به استحقاق هایی همچون کالاها و اقلام مورد نیاز، شفاف نبودن پاسخ به نیازهای درون زای اجتماعات، عدم حمایت از نوآوری ها وابتکارات آنها، همچنین می توان به نبود نهادهای مردمی و اجتماع محور به منظور تقویت مشارکت کم درآمد در تعیین اهداف و اجرای برنامه های فقرزدایی اشاره داشت.

علل ایجاد فقر

فقر در همه زمانها و مکانهای اقتصادی، فلسفی، اجتماعی و سیاسی به عنوان یک معضل و مشکل اجتماعی ظاهر شده و تلاش متفکران، مکاتب و جوامع در مبارزه با این مشکل اجتماعی، بعنوان یک اقدام انسان دوستانه و مترقیانه قلمداد میگردیده است. حال باید دید چه عواملی موجب فقر در یک جامعه شده است که در این مورد به علل شش گانه ای میتوان اشاره نمود که عبارتند از: (حکمتی فرید، 1380)

1- علت تاریخی                                           2- علت جغرافیایی

3- علت فرهنگی                                          4- علت اقتصادی

5- علت اجتماعی                                         6- علت سیاسی

علت تاریخی فقر:

یکی از ریشه های اصلی فقر در یک جامعه را بایستی در طول تاریخ و گذشته ان مورد بررسی قرار داد. در کشور ما که رشد سریع جمعیت بیش از امکانات اقتصادی یا رشد اقتصادی است دولت قادر نخواهد بود که بسیاری از وظایف اموزشی، بهداشتی و رفاهی مذکور در قانون اساسی را برای عموم مردم فراهم اورد لذا خانواده ها برای صیانت و حفاظت از حقوق خود به امکانات شخصی متوسل شده و از طریق سرمایه گذاری در مسکن، اموزش، بهداشت و پس اندازهای شخصی به اهداف و امیال افراد خانواده جامه عمل می پوشانند و خانواده های فقیر و ناتوان از نظر مادی قطعا از گذشتگان خود امکانات مادی تحصیل نکرده و خود نیز نخواهند توانست برای ایتده فرزندان خود امکانات مادی فراهم اورند لذا این سیر تسلسل ادامه داشته و بین نسل های مختلف ادامه خواهد یافت.

علت جغرافیایی فقر:

در خصوص سهم جغرافیا باید متذکر گردید که در جوامع قدیم چون میزان پیشرفت علوم و فنون بسیار کم و امکانات دسترسی به منابع زیرزمینی و مبارزه با قهر و ناسازگاری طبیعت ناچیز بود تاثیر شرایط اقلیمی به مفهوم تغییرات جوی اب و هوا، نوع خاک، میزان بارندگی، درجه حرارت، منابع زیرزمینی و تحت الارض و غیره در ایجاد فقیر و غنی بسیار مهم تلقی می شد و به همین خاطر پیدایش همه تمدن های بزرگ در محیط های جغرافیایی معتدل بوده و مناطق جغرافیایی جهان با اب و هوای حاره ای یا قطبی اثرات کمتری در زندگی بشری بوده اند اما به مرور زمان و پیشرفت و ترقی علوم و فنون و چیره شدن بشر بر شرایط جغرافیایی به وسیله ابزارسازی و قوه تعقل، از اهمیت تاثیر شرایط اقلیم بر مبحث فقر و غنی کاسته شده است.

علت فرهنگی فقر:

در مطالعات مربوط به فقر معمولا به توزیع نابرابر ثروت توجه می شود اما در ریشه یابی این توزیع نابرابر می باید علل و اسباب عقب ماندگی را در درون افکار و عقاید و اعتقادات ان جوامع جستجو نمود. چنانچه رابرت مرتن

(Robert Merton)جامعه شناس امریکایی میگوید: اعضای خانواده های ناسازگار کسانی هستند که نه هدفهای تعیین شده از سوی اجتماع را درک کرده اند (مثلا موفقیت اقتصادی و اجتماعی) و نه از رسیدن به ان اگاهی دارند (کار، اموزش).

ژان لابن (Janelubon) در کتاب جامعه شناسی فقر مینویسد: «… شاید بهتر باشد بجای جست و جو درباره کمبودهای فقرا، با افراد فقیر به عنوان موجوداتی کاملا طبیعی اما متفاوت روبرو شویم. اگر چنین کنیم فقر بصورت شیوه خاصی از زندگی مطرح خواهد شد که میان گروهی رواج دارد و طبیعتا به فرزندانشان نیز منتقل خواهد شد. در این صورت یک فرهنگ فقر یا بهتر بگوییم خرده فرهنگ فقر وجود خواهد داشت…»

بنابه تعریفی که ژان لابن از فرهنگ فقر ارائه می دهد، انرا نوعی طرز تلقی و طرز زندگی خاصی می داند که بطور طبیعی به زندگی ادامه میدهند و در واقع به ان زندگی عادت کرده و قصد دگرگونی و تغییراتی در انرا ندارند و فقر بصورت تسلسل تکرار میشود.

علت اقتصادی فقر:

دلایل گوناگونی برای علل اقتصادی فقر میتوان بیان نمود که این موارد عبارتند از:

1- محدودیت توان فعالیت و تولید

عواملی مانند ناتوانی، بیماری، کهولت و حتی عدم وجود انگیزه و شرایط روحی نامناسب در این طبقه کلی قرار میگیرند. در همه موارد عرضه توان فرد، خواسته یا ناخواسته محدود شده و در نتیجه میزان درامد فرد از محل کار، تلاش و نیروی فکری محدود میگردد. این محدودیت تا حدی که منجر به محدودیت از امکانات مناسب زندگی گردد فقر را بدنبال خواهد داشت.

2- نبود سرمایه انسانی

یکی از مهم ترین کارکردهای اجتماع انتقال تجربیات و دانش از نسلی به نسل دیگر است. در کنار سرمایه فیزیکی و مالی یک جامعه که از انباشت مازاد تولید ان جامعه حاصل میگردد انباشت تجربیات و دانش نیز در طی نسل های متوالی، سرمایه انسانی را تشکیل میدهد. امروزه سرمایه انسانی مهم ترین عامل کسب درامد محسوب میشود. در کشورهای پیشرفته صنعتی حدود 70 درصد از کل درامد جامعه ناشی از کار است و کشورهای جهان سوم در این مورد با کمبود شدید مواجه می باشند.

3- نبود سرمایه فیزیکی

ممکن است بعضی از افراد یا اقشار جامعه به دلایل گوناگون از مواهب مادی بی بهره و از ثروت های مادی جامعه سهمی در اختیار نداشته باشند. این عوامل وقتی در کنار فقدان سرمایه انسانی قرار می گیرند بر وخامت اوضاع می افزایند، چرا که در شرایطی که به دلایل مقطعی و اضطراری توان تولید فرد محدود باشد و فرد دارایی کافی برای گذر از این مقطع را نداشته باشد دچار فقر آنی و یا طولانی مدت خواهد شد.

4- کاهش تقاضا برای محصول، مهارت و دارایی

پیدایش علوم و فنون جدید باعث کاهش کاربرد علوم و مهارتهای قدیمی همچون کاهش نیاز به تقاضای جامعه برای برخی محصولات قبلی خواهد شد. این نکته در تجارت جهانی نیز به صورت کاهش درآمد تولید کنندگان محصولات کشاورزی و مواد اولیه شناخته شده است. تداوم این وضعیت خصوصا در مواردی که تحرک افراد برای تغییرات فعالیت و کسب مهارتهای جدید کم باشد، باعث فقر موردی و یا گسترده خواهد شد.

5- بازدهی کم تولید و استفاده از تکنولوژی ابتدایی

یکی از عواملی که ممکن است به شیوع فقر گسترده در یک جامعه بینجامد استفاده از تکنولوژی کم بازده در فرایند تولید می باشد. وقتی از تکنولوژی ابتدایی استفاده می کنیم در این حالت فقر باعث پایین آمدن کارایی و کاهش مقدار تولید یک جامعه می شود.

6- فقدان بازار و عملکرد ناکارای آن

فقدان بازارهای رقابتی و یا عملکرد ناکارای آنها زمینه فقر را هم به صورت موردی و هم در شکل گسترده فراهم می سازد. بدین صورت که اگر در یک مقطع زمانی از عمر فرد، توان تولید فرد کمتر از متوسط كل عمر باشد آنگاه در صورت فقدان دارایی یا در صورت نبودن بازار های لازم برای مبادله دارایی ها وی در معرض خطر قرار خواهد گرفت.

علت اجتماعی فقر

نیروی انسانی هر جامعه به عنوان کارگزاران کنشهای اجتماعی یکی از عوامل مهم تاریخی تغییرات اجتماعی محسوب می گردند. دیوید مک کله لند David Mc Clelland با مطالعه آنچه که او انگیزه پیشرفت یا نیاز به پیشرفت نامید. مفهوم پیشرفت با موفقیت را از زمره مسائل ارزشها و عامل فرهنگی جدا کرده و آنرا به عنوان یک مساله روانی – اجتماعی مربوط به نیاز و انگیزه تلقی نمود. طبق تحقیقات این شخص آموزش در خانواده، طبقه اجتماعی والدین، تحرک اجتماعی و ایدئولوژی شرایط اجتماعی موثر بر میزان انگیزه می باشند و عواملی نیز به عنوان خطرات اجتماعی مانع از ایجاد انگیزه و یا نیاز به موفقیت می گردند.

این خطرات اجتماعی را می توان به دو دسته تقسیم بندی نمود: اول حوادثی مربوط به تحصیل در آمد، از بین رفتن یا کاهش درآمد و دوم حوادثی که در حین زندگی اجتماعی برای افراد رخ می دهد و او را فقیر می کند.

علت سیاسی فقر

دولت ها در برخی از جوامع به عللی از جمله علل سیاسی و یا تبعیض نژادی مانع از پیشرفت و توسعه یک قشر یا منطقه ای از جامعه خود یا دیگران می شوند لذا برای این جوامع فقر بوجود می اورند مثلا عدم رعایت حقوق سیاسی و اقتصادی سیاهان بوسیله سفیدپوستان مهاجر المانی منجر به فقری گسترده در بین سیاهان و ثروت فراوان برای سفیدپوستان شده است.

کلیدواژه : فقر شهری
ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

توسط
تومان

تماس با ما

شماره تماس

برگشت به منوی تماس ها

اتصال به واتساپ

برگشت به منوی تماس ها

اتصال به تلگرام

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها