سبد خرید
0

هیچ محصولی در سبد خرید نیست.

سیر تحول طرح‌های توسعه شهری با تاکید بر طرح جامع شهری

سیر تحول طرح‌های توسعه شهری

طرح جامع با عناوین مختلفی چون طرح شهر، نقشه توسعه شهر، طرح شهرسازی، نقشه جام، طرح رشد و توس ه شهر، طرح هادی، طرح راهنما و خط- مشی مورداستفاده واقع‌شده و این تغییرات همگی به تبع اهداف موردنظر از طرح در هر زمان و مکان، و نیز محتوای آن صورت گرفته است.طرح جام اکنون در اغلب شهرهای آمریکا »طرح کل توسعه و مران« نامیده می‌شود)هاشمی،39،1371.

وظایف طرح‌های جامع

وظیفه‌ی اصلی طرح‌های جامع تعادل بخشی به سه نصر فعالت، سکونت و جابجایی است. همچنین وظایف مهم دیگری ازجمله توسعه اقتصادی، زیستی و کیفی در مقیاس منطقه‌ای و بین‌المللی بر عهده طرح جام است. از سوی دیگر ورود به مسائل کالبدی طرح جامع که در حقیقت پاسخگویی به نیازهای آتی انسان در شهر از طریق قوانین و مقررات است که در طرح کلی با عینیت بخشیدن به دالت اجتماعی محقق می‌شود )مینی،1385 ،42- 43.

ویژگی‌های طرح جامع

ویژگی‌های اساسی طرح جامع شهری را می‌توان چنین برشمرد :

الف : طرح جامع، طرحی کالبدی- فضایی است که با بهره‌گیری از تحولات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی جامه به بهبود سازمان فضایی شهر و رفاه اجتماعی مردم می‌پردازد. به بارت دیگر هدف مدهی طرح‌های جام، ایجاد نظم فضایی در شهر است.

ب : طرح جامع ازنظر زمانی میان‌مدت و به لحاظ مقیاس برخورداری کلی است. این طرح، سیاست‌های کلی توسعه‌ی شهر را تا مدت ده سال تعیین می‌کند و اکنون بسیاری تالش می‌کنند این طرح را بیش‌ازپیش به ابعاد اجرایی نزدیک‌تر کنند.

پ : در طرح‌های جام، نه‌تنها خود شهر، بلکه منطقه‌ی آن نیز موردتوجه و مطالعه قرار می‌گیرد. در این طرح‌ها، همچنین افزون بر سیستم کاربرد اراضی، شبکه‌ی ارتباطی و زیر ساختارها نیز ازلحاظ شناخت اجزا و ناصر شهری موردتوجه قرار می‌گیرد.

ت : طرح جام، وسیله‌ای برای سهل کردن تصمیم‌گیری و سیاست‌گذاری است و نقش هدایتی آن از جنبه‌های باارزش طرح است. چنان‌که می‌تواند با فراهم ساختن زمینه‌های بهبود نظم فضایی شهر، امکان تخصیص بهینه‌ی منابع را برای رشد و نمو جامه‌ی انسانی ساکن در آن میا کند.

ث : تعیین احتیاجات و نیازهای جامه‌ی شهری )در فضا »فضا« و زمانی مشخص(، تعیین امکانات و محدودیت‌های منابع و تسهیلات موجود، و تدوین راه‌حل‌ها، اهداف، سیاست‌ها و معیارها  و ضوابط کالبدی و فضایی از مهم‌ترین مشخصه‌های عملی طرح‌های جامع به شمار می‌روند)سیدنیا،1383، 27-28.

ضرورت تدوین طرح جامع:

در گزارشی از کمیسیون تیوگهیل در باب ضرورت تهیه‌ی طرح جامع موارد زیر نوان شده است:

تعیین نقش شهر در یک نگاه جامع برای آینده

تهیه‌ی پایه‌ی قانونی و ایجاد نظم در کاربری‌ها

هماهنگی در اجرای پروژه‌های وسیع

تعیین مسیر شهروندان جهت دریافت وام یا کمک بلاعوض

معطل نمودن نمایندگان و سطوح مختلف دولت از خواسته‌های مردم

ساده و مؤثر نمودن گزارش‌های کیفیت محیط ایالتی

ارتقا هویت جامعه توسط طرح)2008,Commission hill Tug.)

تجارب تهیه طرح‌های جامع شهری در شهرهای جهان‌ سوم:

برنامه‌ریزی شهری در کشورهای درحال‌توسعه، از آغاز با یک تناقض اصلی همراه بوده است. الگوی برنامه‌ریزی جامع و طرح‌های جامع ، تحت تأثیر نفوذ کشورهای پیشرفته غرب، در دهه‌های 1950 و 1960 به کشورهای جهان سوم راه پیدا کرد. ینی زمانی که اساساً این الگو در خود کشورهای غربی اعتبارش را ازدست‌داده بود. در این دوره زیر فشار قدرت‌های سیاسی و اقتصادی جهانی، انواع الگوهای توسعه اقتصادی و اجتماعی در کشورهای جهان سوم به کار گرفته شد. ازجمله برنامه‌ریزی شهری، نیز بیشتر در خدمت توسعه صنعتی، نوسازی خدمات شهری، توسعه وسایل حمل‌ونقل ماشینی و گسترش تأسیسات جدید در شهرها قرار گرفت. در این روند، الگوی طرح‌های جامع، به نوان ابزاری برای نوسازی شهرها و اصلاح شهرسازی سنتی، در موم کشورهای جهان سوم رواج پیدا کرد. این وضعیت، اگرچه، در ایجاد پایه‌های برنامه‌ریزی شهری و پاسخگویی به نیازهای حاد کالبدی در شهرهای جهان سوم کمابیش مفید بوده است؛ ولی در دستیابی به یک نظام کارآمد شهرسازی، با توجه به اهداف درازمدت اقتصادی و اجتماعی، به‌هیچ‌وجه موفق نبودهاست)مهدی زاده،231،1385-232.

برنامه‌ریزی جامع-عقلی  سنتی(:

برنامه‌ریزی جامع اصولاً بر مبانی مدرنیته ینی خردگرایی لمی، تمامیت‌گرایی و اعتقاد به پیشرفت استوار است و در عرصه شهرسازی بیش‌ازپیش به سمت اندیشه هندسی و کالبدی گرایش دارد. در این‌گونه برنامه‌ریزی اهداف و مقاصد برنامه‌ریزی از قبل توسط نمایندگان سیاسی و مدیران جامعه تعیین می‌شود و بنابراین در فرآیند برنامه‌ریزی جامع، موضوع تصمیم‌سازی و تعیین اهداف و سیاست‌ها اصولاً مطرح نیست. در این شکل از برنامه‌ریزی طبق موازین لمی و قلی اطلاعات موردنیاز در مورد شهر جم آوری شده و مورد تحلیل قرار می‌گیرد. حاصل کار طرح جامع است که به‌صورت کامل و جزئی وضعیت کاربری زمین را در حال و آینده به کمک نقشه‌های تفصیلی و 1 ضوابط دقیق اجرایی می‌کند. این “طرح جامع” 2 یا “طرح اصلی” تقریباً به‌صورت قطعی و تغییرناپذیر، به نوان سند قانونی و الزام‌آور مبنای اقدامات بخش مومی و خصوصی در شهر قرارمی‌گیرد.

ه نظر فالودی برنامه‌ریزی جامع-عقلی ماهیتاً دارای ویژگی‌هایی است که به رویکرد تفصیلی و پیش‌بینی جزئیات برای آینده منجر می‌شود. به همین دلیل از برنامه‌ریزی جامع و الگوی طرح‌های جامع اموال باصفت برنامه‌ریزی 3 نقشه آبی نام‌برده می‌شود. بنابراین می‌توان برنامه‌ریزی نقشه آبی را به‌عنوان معادل برنامه‌ریزی تفصیلی و قطعی تلقی کرد)مهدی زاده،78،1385.

به‌طورکلی می‌توان خصایص اصلی برنامه‌ریزی جامع-عقلی )نقشه آبی( را به‌صورت زیر خلاصه کرد:

الف- خصلت آمرانه و دستوری دارد و به گسترش بوروکراسی می‌انجامند.

ب- برنامه ریزان و نیز مردم نقش مؤثری در تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری ندارند.

پ- بیشتر جنبه کالبدی و اقتصادی دارد و به کیفیات اجتماعی بی‌اعتناست.

ت- جنبه کامل، تفصیلی و قطعی دارد و امکان تغییر و اصلاح در آن محدود است.

ث- بیشتر جنبه‌ی آرمانی و انتزاعی دارد و با امکانات اجرایی مطابقت ندارد)مهدی زاده،78،1385-79.)

نقد تهیه‌ی طرح جامع به روش سنتی

در اواخر دهه‌ی 1960شهرهای موجود تحت تأثیر ویژگی‌های ساختاری الگوی توسعه سرمایه‌داری از الگوی شهرهای معادل نظریه‌پردازان »منشور آتن« فاصله بسیار گرفته بودند. مشکلات مربوط به توزی غیرمنطقی مراکز فعالت و خدمات در سطح شهرها، گسترش بی‌رویه حومه‌های شهری با سطح نازل امکانات و خدمات، جابه‌جایی سیل عظیم جمعیت میان مراکز سکونت، فعالت و خدمات که با اتلاف سرمایه و آلودگی زیست‌محیطی و افزایش هزینه شهرنشینی توأم بود، با شدت و ضعف در همه‌جا بروز کرده بود. این مشکلات هم راه با پیدایش نیازها و واقعیت‌های جدیدی موجب شده بود که حل مشکلات مربوط به نحوه سازمان‌دهی شهری نیز همانند حقوق صنفی در چارچوب مبارزات سیاسی و اجتماعی این کشورها جای گیرد. مردم طالب حق استفاده از مسکن و خدمات شهری و نوی سازمان‌دهی شهری بودند که از اتلاف منابع و آلودگی محیط‌زیست جلوگیری کند و علاوه بر نیازهای مادی، نیازهای متنوعی انسان‌ها را نیز در نظر گیرد.

مقابله با این شرایط در چارچوب گرایش‌های موجود شهرسازی در این دوره، که بر اساس اصول و مفاهیم نظری مجرد و ایستا شکل‌گرفته بود امکان‌پذیر نبود. این گرایش‌ها به‌طور مده به دو گروه تقسیم می‌شدند. گروه نخست )از اتوپیست ها گرفته تا شهر سازان جنبش مدرن( به شهر در چارچوب الگوهای مجرد و آرمانی می‌نگریستند که معمولاً در ذهن معماران و شهر سازان و بدون توجه به واقعیت‌های ینی ساختارهای موجود کالبدی، اقتصادی و حقوقی شکل‌گرفته بود. این الگوها غالباً بر انتقاد شدید از شهرهای موجود متکی بودند، بی‌آنکه راه‌حل عملی برای مشکلات شهر ارائه دهند. گروه دوم، بر اساس نگرشی استاندارد گرا به توسعه شهری، مدت‌ها به پیش‌بینی روندهای آتی توسعه بر اساس گرایش‌های موجود تکیه می‌کردند. این نگرش، که موردتوجه دولت‌ها نیز قرارگرفته بود، با نادیده گرفتن واقعیت‌های موجود، و تأکید بسیار بر استانداردهای کمی و حداقل نیازها، از ارائه راه‌حل برای واقعیت‌های در حال تغییر ناتوان بود.

از همین رو، در دهه 1960 و 1970 ،پژوهشگران مسائل شهری با تأکید بر نکات زیر به بررسی علل بنیادی ناتوانی ابزار سنتی طرح‌ریزی شهری پرداختند :

 -شهر درواقع محصولی است اجتماعی که عوامل بی‌شماری در توسعه آن تأثیر می‌گذارند و پدیده‌ای نیست که بتوان برای آن الگوهای مجرد توسعه تدوین کرد

2 -اهداف توسعه نمی‌توانند عام، مجرد و ذهنی باشند، بلکه باید بر اساس شناخت دقیق از شرایط هر شهر و هر کشور، برای یک دوره مین تدوین شوند.

3 -باید منشأ موانع را دقیقاً شناخت، زیرا از میان برداشتن تدریجی موانع تنها راه تحقق اهداف است.

4-اتخاذ روش‌های کنترل برای تحقق اهداف مین تنها ضامن پویایی طرح‌هاست)غیاثی،20،1373-21.)پیتر هال در بررسی و ارزیابی تجارب پیروان اولیه برنامه‌ریزی شهری به چند نتیجه‌گیری کلی اشاره می‌کند که ازنظر شناخت علل تحولات بدی بسیار گویا است:

اول- اغلب متفکران با تفکر طرح جامع به تولید نقشه‌های تفصیلی و کامل و ارائه اسناد قطعی در مورد آینده علاقه‌مند بودند و کمتر به عوامل اقتصادی و نقش نیروهای بخش خصوصی و … در اجرا و تحقق طرح‌ها توجه داشتند.

دوم- پیشروان اولیه برنامه‌ریزی شهری، به‌ندرت به ارائه گزینه‌های مختلف اقدام کردند. ازنظر آنها تنها یک نگرش می‌تواند نسبت به آینده وجود داشته باشد.

سوم- نکته بارز این است که این پیشروان خیلی زیاد به برنامه‌ریزی کالبدی تأکید داشتند و آنان حتی به مسائل اجتماعی و اقتصادی، نیز از دیدگاه کالبدی می‌نگریستند و راه‌حل کالبدی برای آن جستجو می‌کردند.

معایب به‌کارگیری روش سنتی در کشورهای در وال توسعه:

در کنار معایب  ذکرشده برای تهیه طرح جامع به روش سنتی در جهان، تهیه طرح به این روش در کشورهای درحال‌توسعه نیز معایب  خاص خود را دارد.در کشورهای توسعه یابنده به‌کارگیری روش‌های سنتی در برنامه‌ریزی شهری با اشکالات واژه‌ای روبه‌رو می‌گردد. جای تعجب و تأسف است که به‌غیراز معدودی در آمریکای لاتین، مده ی جم بندی کاستی‌های به‌کارگیری شیوه‌های برنامه‌ریزی مذکور در کشورهای توسعه یابنده، به‌وسیله‌ی نظریه‌پردازان کشورهای توسعه‌یافته انجام پذیرفته است.

به هر صورت در این زمینه نکات اساسی زیر وجود دارد:

الف- طرح‌های جامع سنتی، در کشورهای توسعه‌یافته که شهرهایشان از رشدی آرام برخوردارند، تا حدودی کارایی داشته است. اما رشد سری شهرنشینی در کشورهای توسعه یابنده و دگرگونی سری و مداوم در آنها، به‌هیچ‌وجه اجازه‌ی استفاده از طرح‌های جامعی را که برای سالیان دراز برای شهر تعیین تکلیف می‌کند نمی‌دهد.

ب- کشورهای توسعه یابنده، برخلاف کشورهای توسعه‌یافته، با گوناگونی‌های عمیق و وسیع اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مواجه‌اند؛ زیرا این کشورها در دوران گذار به سر می‌برند.

ج- کشورهای توسعه یابنده ازلحاظ تأمین منابع مالی اجرای طرح‌های خود بسیار ضیف تر از کشورهای توسعه‌یافته‌اند؛ به همین دلیل اگر طرح جامع سنتی باوجود مشکلات مالی تا حدودی در کشورهای توسعه‌یافته قابل‌اجرا بوده‌اند؛ در کشورهای توسعه یابنده این امر به محال نزدیک است.

د- در طرح‌های جامع سنتی، برنامه‌ریزی منطقه‌ای به صورتی ضیف مطرح است؛ درحالی‌که نیاز به نگرش وسیع در کشورهای توسعه یابنده که دچار مهاجرت شدیداً بسیار است)مشهودی،60،1386-61.

ویژگی‌های شهرسازی و شهرنشینی در کشورهای درحال‌توسعه:

شرایط برنامه‌ریزی در کشورهای جهان سوم، در مقایسه با کشورهای توسعه‌یافته، بسیار متفاوت است. در کشورهای پیشرفته رشد شهرنشینی تا حدود زیادی کند است. نهادهای سازمان‌یافته و ماهر برای برنامه‌ریزی وجود دارد، بودجه‌ی کافی در دسترس است و مقررات مؤثری برای نظارت بر روند توسعه و مران به تصویب رسیده است. بنابراین،

برنامه‌ریزی در این کشورها به موضوعات مشخص و برخی اقدامات اصلاحی محدود می‌شود. برعکس در کشورهای درحال‌توسعه، رشد شهرنشینی بسیار شتابناک است و امکانات و زمان کافی برای پاسخگویی به انبوه نیازهای روزافزون وجود ندارد در این شرایط روش برنامه‌ریزی به پویایی و تحرک زیاد نیازمند است؛ نمی‌تواند وقت زیادی را صرف مطالعه و بررسی کند؛ باید به سرت مسائل و مشکلات را دسته‌بندی کند؛ برای آنها راه‌حل‌های ارزان‌قیمت ارائه دهد و به‌صورت پروژه‌های اجرایی به مرحله اجرا درآورد)مهدی زاده،231،1385.

اصلاح تهیه‌ی طرح‌های جامع شهری به روش سنتی

با فزونی گرفتن دانش شهرسازی مسائل و مباحث نوینی در عرصه شهرسازی مطرح شد؛ ازجمله این نگرش قوت یافت که به‌هرحال، هر طرحی باید مورداستفاده مدیریت شهری قرار بگیرد و بتواند جوابگوی نیازهای مومی و مشارکت آنان در برنامه‌های توسعه شهری باشد و نقش مشارکت را به نوان یک امر ضروری در برنامه‌ریزی‌های خود موردتوجه قرار دهد.موضوع دیگری که در این زمینه موردتوجه قرار گرفت، این بود که با یک طرح و در چارچوب برنامه‌های مقطعی آن، اصول شناخت تمامی پدیده‌ها و مسائل نیز میسر نیست. بنابراین بایستی روی جنبه‌های کالبدی و اساسی نیز تکیه داشت و به‌مثابه یک سیستم کلی و مومی، اجزا اصلی آن را به نوان زیرسیستم مدنظر قرارداد. به‌این‌ترتیب نظریه سیستم‌ها به این موضوع کمک کرد و علاوه بر آن “نظریه ساختارگرایی” که از دهه 50 توسعه‌یافته بود، به یاری آن شتافت و مال شهرسازی و دست‌اندرکاران مدیریت شهری را متوجه این امر ساخت که تصمیم‌گیری در سطوحی از شهر به‌منظور تحقق اهداف برنامه‌ریزی‌ها نیازمند یکسری از پیگیری‌ها است. بر اساس تداوم این پیگیری‌ها، شناخت نظام مومی، تصمیم‌گیری درزمینهٔ آن و مداخله در آن میسر می‌شود. به دنبال شناخت نظام مومی، امکان شناخت جزئی‌تر نیز فراهم می‌شود.در ین حال، مشخص شد که در نظام مدیریت شهری نیز همواره سطحی از مدیریت وجود دارد که باید در مسائل مومی و توسعه شهر تصمیم‌گیری کند و یک مدیریت میانی نیز باید شهر را اداره کند و نیازهای آن را تأمین نماید. با توجه به مطرح‌شدن این دیدگاه‌ها در اروپا مشخص گردید که طرح‌های جامع با حدود 60 تا 70 سال سابقه و تجربه، دیگر جوابگوی مسائل و نیازهای توسعه شهری نیستند و ضرورت‌های موجود، تهیه طرح‌های جدید را با ایده‌ها و نگرش‌های نو می‌طلبد، ازجمله با توجه به اینکه شهرها به نوان مک آن‌های پویا دائم در حال تحول و دگرگونی هستند، خواه‌ناخواه طرح‌های آن‌ها نیز باید از ویژگی پویایی و تحول برخوردار باشند. به‌این‌ترتیب این شیوه‌ی تهیه طرح‌ها توسعه شهری درجایی بانام طرح راهبردی)آمریکا( و در جای دیگر بانام طرح‌های ساختاری )انگلستان( مطرح گردید)جستارهای شهرسازی 4،1382 .)32-31،

کلیدواژه : طرح جامع شهری
ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

توسط
تومان

تماس با ما

شماره تماس

برگشت به منوی تماس ها

اتصال به واتساپ

برگشت به منوی تماس ها

اتصال به تلگرام

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها