سبد خرید
0

هیچ محصولی در سبد خرید نیست.

جایگاه طرح هادی در اصلاح کالبدی فضایی روستایی

جایگاه طرح هادی در اصلاح کالبدی فضایی روستایی

مهدی قاسمی[1]

دانشجوی کارشناسی ارشد توسعه روستایی دانشگاه زنجان

Email: Mghasemi@znu.ac.ir

چکیده

نابسامانی وضعیت کالبدی و کیفیت نامناسب مسکن روستایی از مهمترین عواملی هستند که ضرورت اصلاح و بهسازی بافت‌های روستایی را بیان می‌کنند. طرح‌ هادی روستایی، با بيش از دو دهه سابقه یکی از اساسي ترين اقداماتي است كه از سال 1367 تا پایان سال 1389 برای بیش از 24899 روستا تهیه و در بیش از 9912 روستا با هدف تجدید حیات روستا به لحاظ ابعاد فیزیکی، اقتصادی و اجتماعی به اجرا در آمده است. از آنجا که این طرح یک سند رسمی برای توسعه کالبدی روستاها است، می‌تواند نقش ویژه‌ای در عمران روستاهای کشور و بهبود زندگی روستائیان ایفا کند. این مقاله با هدف کاربردی و با استفاده از روش کتابخانه‌ای و مطالعه اسناد به بررسی جایگاه طرح‌ هادی در اصلاح کالبدی فضایی روستاها پرداخته است. با شناخت کامل جایگاه این طرح‌ در اصلاح کالبدی فیزیکی روستاها، روند اجرا و پیامدهای حاصل از اجرای این طرح‌ در روستاها، می‌توان اطلاعات لازم را برای مدیریت بهتر این طرح‌ها فراهم نمود. شواهد نشان می‌دهد اجرای طرح هادی می‌تواند ضمن اصلاح کالبد فضایی روستاها، بهبود تسهیلات عمومی و رفاهی، باعث افزایش سطح شاخص‌های اجتماعی، فرهنگی، زیست محیطی و در نهایت باعث بهبود وضعیت زندگی روستائیان، مشارکت آنان و افزایش سطح توسعه اقتصادی در سکونتگاه‌های روستایی کشور از طریق افزایش اشتغال و درآمد، افزایش نرخ سرمایه گذاری و کاهش نرخ مهاجرت شود.

واژه‌های کلیدی: طرح هادی، بهسازی، روستا، توسعه روستایی

مقدمه

در فرایند برنامه‌ریزی توسعه روستایی، ابعاد کالبدی آن از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است (لنگرودی، 1375). طبق گزارش مرکز آمار ایران در سال 1390 هنوز حدود 5/28 درصد جمعیت کشور در روستاها زندگی می‌کنند. روستاها علاوه بر اینکه سهم عمده‌ای از تهیه و تولید مواد غذایی شهرها را به عهده دارند، نیروی کار و منابع انسانی بالقوه و بالفعل بسیاری را به خود اختصاص داده‌اند که در اثر نبود امکانات راهی شهرها شده و افزون بر خالی گذاشتن عرصه روستایی از نیروی تولید سبب مشکلات متعددی نیز در محیط شهر می‌شوند (دارابی، 1388). بر همین اساس روستاها از جایگاه ویژه‌ای در برنامه‌های توسعه ملی برخوردارند و دولت‌ها همواره از طریق سیاست‌گذاری در قالب برنامه‌های عمرانی در پی ایجاد تغییر و تحول در جهت دستیابی به شرایط مطلوب در سکونتگاه‌های انسانی هستند (NDRII, 2007). در همین زمینه پاپلی یزدی و ابراهیمی (1390) بیان می‌دارند که سکونتگاه در هر کشور جزئی از عوامل توسعه آن است و علاوه بر آن یکی از اهداف توسعه و از شاخص‌های آن نیز به شمار می‌رود. آنچه که در این میان ضرورت برنامه‌ریزی کالبدی را آشکار می‌کند، نابسامانی وضع کالبدی مناطق روستایی و کیفیت نامناسب مساکن روستایی است. در حقیقت رشد هدایت نشده فیزیکی روستاها باعث شکل‌گیری چشم انداز ناموزونی از عرصه‌های سکونتگاهی شده است که فاقد روابط و پیوندهای مناسب کالبدی – فضایی در درون مناطق روستایی است (سعیدی، 1383). بر همین اساس طرح‌های مرتبط با ساماندهی کالبدی روستا، ابتدا در قالب طرح‌های بهسازی روستایی و در نهایت به شکل امروزی خود یعنی طرح هادی روستایی وارد مباحث توسعه روستایی گردید و با گذشت زمان جایگاه ویژه‌ای را به خود اختصاص داد (کلانتری و خواجه شاهکوهی، 1381).

تاریخچه طرح‌های هادی و بهسازی روستایی

در ایران بر ای اولین بار در سال 1362 طرحی تحت عنوان طرح اصلاح – روانبخشی روستاها توسط معاونت امور عمرانی استانداری چهارمحال و بختیاری به مورد اجرا گذارده شد. به دنبال آثار مثبتی که این طرح به دنبال داشت و با تصویب ماده واحده مجلس شورای اسلامی مصوب 12 دیماه 1362 و تأیید شورای نگهبان مبنی بر بازسازی و احیای مناطق روستایی کشور جهت رساندن خدمات رفاهی و امکانات فرهنگی، بهداشتی، صنعتی و تولیدی و با ابتکار نمایندگان استان همدان در جلس شورای اسلامی و با کوشش بنیاد مسکن انقلاب اسلامی و سازمان برنامه و بودجه استان همدان در سال 1362، طرحی تحت عنوان طرح جامع بهسازی 59 روستای بالای 500 خانوار با برآورد زمانی 5 سال و اعتباری معادل 660 میلیون ریال تدوین شد (احمدی، 1375). سپس جهاد سازندگی در سال 1366 با اجرای طرح هادی روستایی شاهنجرین در شهرستان رزن وارد عرصه این گونه طرح‌ها شد (پاپلی یزدی و ابراهیمی، 1390). و از سال 1367 تا پایان سال 1389 برای بیش از 24899 روستا تهیه و در بیش از 9912 روستا با هدف تجدید حیات روستا به لحاظ ابعاد فیزیکی، اقتصادی و اجتماعی به اجرا در آمد (عزیزپور و همکاران، 1390).

طرح هادی روستایی از جمله طرح‌های کاربردی در زمینه برنامه‌ریزی توسعه روستا و فراهم کردن بستر تجدید حیات از نظر ابعاد اقتصادی، اجتماعی و فیزیکی به شمار می‌رود. تعاریف متعددی در زمینه طرح هادی روستایی به کار رفته است. زرافشانی و همکاران (1389) در تعریف طرح هادی روستا بیان می‌دارند که این طرح از جمله طرح‌های عمران روستایی است که می‌تواند نقش بنیادی و زیر بنایی در توسعه همه جانبه مناطق روستایی داشته باشد. این طرح با استفاده از پتانسیل‌ها و قابلیت‌های خود می‌تواند زمینه ساز بهبود تسهیلات عمومی و رفاهی از قبیل نوسازی مسکن روستایی، معابر جدیدالاحداث و حریم مسکونی، بهبود وضعیت زندگی روستائیان و مشارکت آنان باشد. همچنین دبیرخانه شورای عالی شهرسازی و معماری ایران (1383) در تعریف طرح هادی بیان می‌دارد که طرح هادی طرحی است که ضمن ساماندهی و اصلاح بافت موجود، میزان و مکان گسترش آتی و نحوه استفاده از زمین برای عملکردهای مختلف از قبیل مسکونی، تولیدی، تجاری، کشاورزی، تأسیسات و تجهیزات و نیازمندی‌های عمومی روستایی را حسب مورد در قالب مصوبات طرح‌های ساماندهی فضا و سکونتگاه‌های روستایی یا طرح‌های جامع ناحیه‌ای تعیین نماید.

طرح‌های هادی روستایی اگر چه نقش ویژه‌ای در عمران روستاهای کشور و بهبود زندگی روستائیان ایفا می‌کند اما مشکلات و پیامدهایی را نیز در پی دارد. عنابستانی (1388) در پژوهش خود نشان داد طرح هادی علی‌رغم اینکه امید به زندگی در روستا را برای اهالی آن به وجود آورده است اما پیامدهای زیست محیطی بسیاری را نیز بر جای گذاشته است. همچنین عظیمی و جمشیدیان (1384) در بررسی تأثیر اجرای طرح‌های هادی روستایی در غرب گیلان نشان دادند که عدم مشارکت مردم در طراحی و اجرای ای طرح‌ها و همچنین عدم توجه به مسائل زیست محیطی، از مشکلات جدی طرح هادی بوده است لذا آنها تغییر الگوی فعلی طرح هادی را چاره مشکل مذکور می‌دانند. در همین زمینه وارثی و صابری (1388) در پژوهش خود نشان دادند، طرح‌های هادی روستایی در ساماندهی فضایی و کالبدی روستاها تأثیر بسزایی دارند اما برای رفع برخی مشکلات لازم است که در روش شناسی طرح‌های هادی روستایی از کارکردگرایانه به صورت ساختاری – راهبردی و انعطاف پذیر تغییر یابد و در تمام فرایند تهیه، تصویب و اجرای طرح‌ها از نظرات مردم محلی و ذینفعان استفاده بیشتر گردد.

در ارزیابی‌ طرح‌های هادی روستایی، توسط دفتر تحقیقات و برنامه‌ریزی بنیاد مسکن (1382) که به طور عمده به ارزیابی گزارشات تهیه طرح هادی روستایی می‌پردازد، نیاز به هماهنگی بیشتر طرح هادی با طرح‌های فرادست، استفاده از روش‌های علمی تر، لزوم تقویت بین بخش‌های طرح با یکدیگر، رعایت مسائل زیست محیطی و توجه به حفظ میراث فرهنگی و بناهای با ارزش معماری در روستاها توسط طرح هادی تأکید دارد. به طور کلی آنچه که از مطالعات صورت گرفته در زمینه طرح هادی پیداست، آن است که طرح هادی روستایی از لحاظ فیزیکی و کالبدی دستاوردهای درخور توجهی را به دنبال داشته است و در این زمینه جایگاه ویژه‌ای دارد، اما مشارکت ضعیف ذی‌ربطان از یک سو و پیامدهای آن به ویژه پیامدهای زیست محیطی از سوی دیگر موجب کاهش اثر بخشی آن در سطح کشور شده است.

اهداف طرح‌های هادی و بهسازی که در واقع از نظر عملکرد به یک صورت هستند به شرح ذیل می‌باشند (کلیات طرح بهسازی مناطق روستایی کشور، 1369):

1) ایجاد مراکز پشتیبانی از کشاورزی،

2) ایجاد مراکزی برای استقرار واحدهای صنعتی در مناطق روستایی،

3) رونق بخشیدن خدمات تجاری در مناطق روستایی،

4) بهبود اوضاع فیزیکی محیط زیست روستاییان،

5) ایجاد شرایط محیطی جهت استقرار نیروهای متخصص در زمینه‌های مختلف تولیدی و خدماتی در مناطق روستایی،

6) ایجاد موانعی برای مقابله با مسأله مهاجرت و تعدیل آن،

7) دستیابی به خدمات موجود در مراکز شهری.

جایگاه طرح هادی روستایی در طرح‌های ساماندهی و فرادست

یکی از شاخص‌های مهم در روند تهیه طرح هادی، مطالعات پایه و تشخیص وضعیت موجود است. در این شاخص برای مطالعه و ارائه طرح هادی، بررسی و مطالعه طرح‌های فرادست ضروری می‌باشد. شکل 1 جایگاه طرح‌های هادی و بهسازی روستایی را در طرح‌های ساماندهی بنیاد مسکن انقلاب اسلامی نشان می‌دهد. طرح هادی

منبع: پاپلی یزدی و ابراهیمی، 1390

شکل 1: جایگاه طرح‌های هادی و بهسازی روستایی در طرح‌های ساماندهی بنیاد مسکن انقلاب اسلامی

ضرورت‌های تهیه طرح هادی

رضوانی (1387) ضرورت‌های تهیه طرح هادی را شامل موارد ذیل معرفی می‌کند:

  1. نابسامانی وضع کالبدی و کیفیت نامناسب مساکن روستایی،
  2. اصلاح و بهسازی بافت فیزیکی روستا،
  3. نبود سیستم مناسب هدایت آبهای سطحی، دفع فاضلاب و زباله،
  4. لزوم گسترش شبکه‌های زیربنایی و خدمات رفاهی در روستاها،
  5. رواج وسایل نقلیه موتوری در روستاها،
  6. حفظ کاربری اراضی کشاورزی به منظور تداوم تولید،
  7. بهسازی و مقاوم سازی مساکن روستایی،
  8. لیجاد توازن بین شهر و روستا.

مراحل تهیه طرح هادی

مطالعات یک طرح هادی شامل سه مرحله می‌شود. در مرحله اول باید وضع موجود روستا و محیط پیرامون آن از لحاظ مسائلی همچون اقلیم، پوشش گیاهی، زمین شناسی سوانح طبیعی، جمعیت، فعالیت‌های اقتصادی، مناسبات اجتماعی و فرهنگی، وضعیت مسکن، خدمات و شبکه راه‌ها مورد مطالعه قرار گیرد. در مرحله دوم باید مشکلات و کمبودهای روستا در زمینه مسائل خدماتی، زیربنایی، راه، مسکن و نظایر آن تعیین شود و نیازهای آینده جمعیت ساکن روستا برآورد شود. در نهایت در مرحله سوم، پیشنهادهای لازم برای رفع مشکلات و کمبودها و تأمین نیازهای آینده در قالب پروژه‌های قابل اجرا داده شود (ماهنامه دهیاری‌ها، شماره سوم مرداد 1382)

چالش‌های تهیه و اجرای طرح هادی

طرح هادی روستایی با توجه به ماهیت چند وجهی (فنی، کالبدی، اقتصادی و اجتماعی) و فرابخشی خود، چالش‌های عمده‌ای در فرایند مطالعه و طراحی، بررسی و تصویب، اجرا و بهره‌برداری مواجه است. در ذیل به برخی از مهمترین این چالش‌ها اشاره می‌شود:

  1. ماهیت و محتوای طرح از لحاظ صحت آمار و اطلاعات، انطباق با اصول علمی و فنی، رعایت قوانین و مقررات و ضوابط و معیارها، قابلیت و امکان پذیری اجرایی و پذیرش مردمی از مهمترین چالش‌های طرح به شمار می‌روند،
  2. پیامدهای زیست محیطی حاصل از اجرای طرح.
  3. مشارکت مردم در تمامی مراحل همواره از چالش‌های اصلی در میدان عمل بوده و هست،
  4. ناپایداری منافع و کوتاهی عمر عوائد این طرح‌ها از متداولترین آفت‌های طرح‌های توسعه‌ای از جمله طرح هادی می‌باشد،

نتیجه‌گیری

در این مطالعه جایگاه طرح هادی در اصلاح کالبدی فضایی روستایی مورد توجه قرار گرفت. بررسی‌های صورت گرفته نشان داد طرح‌ هادی با فراهم آوردن زمینه‌های لازم برای بهبود محیط سکونتگاه و ایجاد خدمات زیستی، محیطی و عمومی، هدایت توسعه کالبدی روستاها، فراهم آوردن زمینه‌های عمران و توسعه روستا و تأمین عادلانه امکانات با توجه به شرایط فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و با عنایت به طرح‌های بالادست نظیر طرح ساماندهی و طرح جامع شهرستان زمینه‌های لازم را برای بهبود کالبد فضای روستاها فراهم می‌نماید.

همچنین طرح هادی روستایی با وجود آثار مثبتی که در کالبد روستاها می‌گذارد دارای مشکلات و پیامدهای منفی نیز می‌باشد. یکی از مشکلات عمده‌ای که طرح هادی با آن مواجه است و در اکثر مطالعات صورت گرفته به آن اشاره شده، مشارکت روستائیان در تمام مراحل اجرای طرح می‌باشد در حقیقت مشارکت روستائیان در اجرای طرح یکی از فاکتورهای مؤثر بر موفقیت طرح‌های هادی به شمار می‌رود، لذا پیشنهاد می‌شود قبل از اجرای طرح، روستائیان با اهداف، شیوه‌ اجرا و آثار مثبت طرح هادی آشنا شوند.

مشکل بعدی و بسیار جدی طرح هادی روستایی که در مطالعات اشاره شده پیامدهای منفی ناشی از اجرای طرح هادی به ویژه پیامدهای زیست محیطی آن می‌باشد، در نتیجه این امر نیازمند به نگاهی عمیق و همه جانبه می‌باشد، در این زمینه تدوین شاخص‌های حفاظت محیط زیست روستایی در مطالعات طرح‌ها و تعیین حساسیت‌های زیست محیطی در نواحی مختلف روستایی می‌تواند به عنوان یک راهکار عملی در این زمینه ارائه شود.

منابع

  1. احمدی، مسعود (1375)، تاریخچه‌ی طرح‌های هادی و بهسازی روستایی، ماهنامه مسکن و انقلاب، شماره‌های 73 و 74، ص 3.
  2. بنیاد مسکن انقلاب اسلامی (1366)، اساسنامه بنیاد مسکن انقلاب اسلامی.
  3. پاپلی یزدی، محمدحسین و ابراهیمی، محمدامیر (1390)، نظریه‌های توسعه روستایی، تهران: انتشارات سمت، چاپ ششم.
  4. دارابی، حسین (1388)، مروری بر تئوری‌های برنامه‌ریزی کالبدی، انتشارات بنیاد مسکن انقلاب اسلامی.
  5. دبیرخانه شورای عالی شهرسازی و معماری ایران، مقررات شهرسازی و معماری و طرح‌های توسعه و عمران مصوب شورای عالی شهرسازی و معماری ایران، نشر تهرانی، تهران، 1383.
  6. دفتر تحقیقات و برنامه‌ریزی، ارزیابی طرح‌های هادی روستایی، دفتر معاونت عمران روستایی، دفتر مرکزی بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، تهران، 1382.
  7. رضوانی، محمدرضا (1387)، مقدمه‌ای بر برنامه‌ریزی توسعه روستایی در ایران، نشر قومس.
  8. زرافشانی، کیومرث. برزو، غلامرضا. شاهحسینی، ایوب. عباسی‌زاده، محمدصادق. ولی‌زاده، اقدس. باقرنسب، محمد. بهرامی، مجید و عبدالملکی، سارا (1389)، ارزشیابی کیفی اجرای طرح هادی در روستای کرناچی شهرستان کرمانشاه – کاربرد نظریه بنیانی، فصلنامه پژوهش‌های روستایی، دوره 1، شماره 3، صص 172- 153.
  9. سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌ها (1387)، دانشنامه مدیریت شهری و روستایی، تهران: انتشارات سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌ کشور، چاپ اول.
  10. سعیدی، عباس (1383)، مسائل و چشم انداز عمران و توسعه روستایی در ایران، فصلنامه مسکن و محیط روستا، شماره 108، صص 14- 3.
  11. شیعه، اسماعیل (1386)، مقدمه‌ای بر مبانی برنامه‌ریزی شهری، چاپ هجدهم، تهران، انتشارات دانشگاه علم و صنعت.
  12. عزیزپور، فرهاد. خلیلی، احمد. محسن زاده، آرمین و حسینی، صدیقه (1390)، تحلیل و ارزیابی اثرات اقتصادی اجرای طرح هادی در سکونتگاه‌های روستایی کشور، فصلنامه مسکن و محیط روستا، شماره 135، صص 84- 71.
  13. عظیمی، نورالدین و جمشیدیان مجاور، مجید (1384)، بررسی اثرات کالبدی اجرای طرح‌های هادی روستایی: مطالعه موردی غرب گیلان، نشریه هنرهای زیبا، شماره 22، صص 34- 25.
  14. عنابستانی، علی اکبر (1388)، ارزیابی اثرات کالبدی اجرای طرح‌های هادی روستایی مطالعه موردی: روستاهای غرب خراسان رضوی، اولین کنفرانس ملی مسکن و توسعه کالبدی روستا، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان.
  15. عنابستانی، علی‌اکبر و اکبری، محمدحسن (1391)، ارزیابی طرح‌های هادی و نقش آن در توسعه کالبدی روستا از دیدگاه روستاییان، مطالعه موردی: شهرستان جهرم، فصلنامه پژوهش‌های جغرافیای انسانی، دوره 44، شماره 4، صص 110- 93.
  16. کلانتری، خلیل و خواجه شاهکوهی، علیرضا (1381)، بررسی مشکلات و موانع اجرای طرح‌های بهسازی و کالبدی روستایی از نظر سرپرستان خانوارهای روستایی در شهرستان گرگان، فصلنامه اقتصاد کشاورزی و توسعه، سال دهم، شماره 38، صص 199- 185.
  17. کلیات طرح بهسازی مناطق روستایی کشور (1369)، ماهنامه جهاد، سال دهم، شماره 132، ص 29.
  18. مطیعی لنگرودی، حسن (1382)، برنامه‌ریزی روستایی با تأکید بر ایران، انتشارات جهاد دانشگاهی.
  19. مظفر، فرهنگ. حسینی، باقر. سلیمانی، محمد. ترکاشوند، عباس و سرمدی، علی اکبر (1387)، ارزیابی اثرات اجرای طرح هادی بر محیط زیست روستایی، فصلنامه علوم سیاسی، سال پنجم، شماره 3.
  20. مظفر، فرهنگ؛ حسینی، سیدباقر؛ سلیمانی، محمد، ترکاشوند، عباس و سرمدی، علی‌ اکبر (1387)، ارزيابي اثرات طرح هاي هادي بر محيط زيست روستاهاي ايران. فصلنامه علوم محيطي ، سال پنجم ، شماره 3، صص 32-11.
  21. وارثی، حمیدرضا و صابری، حمید (1388)، ارزیابی طرح‌های هادی روستایی در توسعه کالبدی روستا مطالعه موردی: روستاهای استان اصفهان، اولین کنفرانس ملی مسکن و توسعه کالبدی روستا، زاهدان، دانشگاه سیستان و بلوچستان، 8 و 9 مهرماه.
  22. NDRII, Natural disaster research institute of iran (2007). Principles and criterions and criterions for place making and designing of new rural areas.
  1. نویسنده مسئول: زنجان، کیلومتر 5 جاده تبریز، بلوار دانشگاه، دانشگاه زنجان، گروه ترویج، ارتباطات و توسعه روستایی. شماره تماس: 09394529898 کد پستی: 38791- 45371

 

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

توسط
تومان

تماس با ما

شماره تماس

برگشت به منوی تماس ها

اتصال به واتساپ

برگشت به منوی تماس ها

اتصال به تلگرام

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها