سبد خرید
0

هیچ محصولی در سبد خرید نیست.

فرایند شکل گیری، دگرگونی و مراحل رشد سکونتگاه های خودرو

فرایند شکل گیری، دگرگونی و مراحل رشد سکونتگاه های خودرو

  • تعمیم فرایند شکل گیری دگرگونی سکونت­گاه­های خودرو بسیار مشکل است. زیرا تحت تاثیر عوامل دخیل متفاوت، هر یک از آنها تاریخچه و فرایند خاص خود را دارد.( هاردوی و ساتر توایت، 1995) اما با وتجه به ویژگی و مشخصات عام و با صرف نظر از ویژگی ها و خاصه های اجتماعی- اقتصادی و کالبدی هر سکونت گاه(خود ویژه) امکان تشخیص شکلی از فرایند و مراحل نسبتا قابل تعمیم وجود خواهد داشت.( الصیاد1993، سری نیواز 1998، جانستون1993)
  • شکل گیری و توسعه سکونت گاههای خودرو تابعی از دو فرایند ارگانیک( خود جوش) متاثر از عوامل داخلی چون مذهب، نژاد، محل وتلد، مکان شغل، میزان دارائی و میزانممکن سرمایه گذاری در مسکن، میزان درآمد، سطح آموزشی و امثال آن به صورت تدریجی و طبیعی و یا فرایند تحریک شده متاثر از عوامل خارجی چون نحوه مالکیت و امنیت تصرف، سیاستهای تند و اهسته دولت و مقامات محلی، آئین نامه ها، ضوابط و مقررات، طرح ها، مجوزها، موانع و مشکلات نهادی و سازمانی و امثال آن که شکل محرکها و مشوقها رخ می نماید، است که هر دو فرایند شامل چند مرحله بوده و تاثیر آنها ممکن است به صورت یک مذرحله ای و توامان و یا چند مرحله ای متداخل و گاهی هم به صثورت دو خط موازی باشد اما در هر حال اثرگذاری این دو فرآیند تجمعی و تراکمی است. ارتباط این دو فرآیند می تواند تحت تأثیر عواملی چون وقوع یک بحران احتمالی طبیعی یا سیاسی، وجود تشکل های مردمی یا سازمان غیردولتی فعال و امثال آن قرار گرفته و تشدید شود. (سری نیواز 1998)

 

 

  • فرآیند شکل گیری و دگرگونی سکونتگاههای خودرو در اشکال و درجات مختلف و متفاوت به مراحل زیر قابل تقسیم است:
  • مکانیابی، انتخاب مکان، تصرف/ تملک زمین و ایجاد سرپناه موقت

اولین مرحله در مسیر فرآیند شکل گیری سکونتگاه خودرو انتخاب مکان است که عمدتاً توسط معیارهائی چون ارزانی و دسترسی به زمین، نزدیکی و دسترسی مناسب به محل کار و نیز در فاصله ای نه چندان دور از شهر اصلی (حدود 20 تا 30 کیلومتر) صورت می گیرد. پیشگامان اولیه با لحاظ این معیارها زمین مورد نیاز را به اشکال متفاوتی تصرف یا تملک می کنند این اشکال در یک دسته بندی کلی شامل: تصرف تدریجی غیر قانونی؛ تهاجم و تصرف گسترده و یکباره خودجوش یا سازمان یافته؛ استیجار، و به خصوص در سالهای اخیر خرید یا اجاره زمین از مالکینی که اراضی خود را به صورت غیرقانونی تفکیک و واگذار می کنند می باشد.

پس از تصرف زمین سرپناهی موقت به سرعت بر آن بنا می شود و هستۀ اولیه سکونتگاه بر اراضی خالی پرت و دور افتاده و یا در اراضی کشاورزی پیوسته روستاهای پیرامون شهر اصلی نطفه می بندد. معمولاً ابتدا اراضی متصل به محور اصلی یا دارای موقعیت مناسب مورد نظر قرار می گیرند. (الصیاد 1993؛ هاردوی و سانترتوایت 1995؛ پیران 1374؛ جانستون 1993)

  • نکتۀ قابل توجه در این مرحله آن است که علیرغم آنکه در سالهای اخیر تصرف عدوانی زمین کاهش یافته و شکل تفکیک غیرقانونی غالب است در هر حال غیر رسمی/ غیرقانونی بودن تصرف زمین هنوز مبنای مشکل گیری سکونتگاههای خودرو است.
  • امواج توسعه کلان شهری و گسترش ناپیوسته بر اراضی کشاورزی پیوسته روستاهای پیرامونی و رشد سریع هنوز هم مبنای اصلی شکل گیری سکونتگاههای خودرو است.
  • نحوه­برخورد­دولت، مالکین و در مجموع میزان و نحوه تأثیر مدیریت شهری (مدیریت منطقه کلان­شهری) در شکل­گیری هسته اولیه و رشد و توسعه آن مؤثر است.

2- تجربه رشد سریع، شکل گیری پیوندهای اجتماعی و ارتقاء وضعیت سرپناه

به موازات تثبیت نسبی موقعیت سکونتگاه و امنیت نسبی تصرف، خانواده های بیشتری به جمع پیشگامان اولیه پیوسته و در صورت مساعد بودن شرایط هسته اولیه بدون توجه به زیر ساخت ها و خدمات مورد نیاز به سرعت رشد کرده و گسترۀ وسیعتری را در بر میگیرد. به تدریج پیوندهای اجتماعی بین ساکنین برقرار شده و در مواردی جدائی گزینی ها آغاز می شود.

با توجه به نیازهائی چون امنیت، تأمین زیر ساخت ها و خدمات اشکالی از تشکل های خودجوش مردمی پاگرفته و مشارکت مردمی در ساخت مسکن و سکونتگاه خود بالاست. اما هنوز خدمات مورد نیاز (و عمدتاً آب و برق) به صورت غیر رسمی تأمین می شود و ساخت مسکن خودیار توسط ساکنین معمول است.

هنوز اما اراضی خالی بین بافت مسکونی زیاد است و انجام کالبدی لازم ایجاد نشده است؛ علیرغم این به دلیل تجمع و تمرکز جمعیت خدمات اولیه (ولو غیررسمی) و با توجه به ارزانی نسبی زمین و مسکن قدرت جذب این سکونتگاهها بالا بوده و تجزیۀ ربی ضابطه مشد سریع از مشخصات عمده این مرحله است. بر این مبنا آشفتگی کالبدی سکونتگاه به دلیل ماهیت رشد سریع و خودرو و شکل گیری خودبخودی و بی ضابطه مشهود است. تا این مرحله خدمات زیر و رو بنائی در حداقل خود بوده و غالباً غیر رسمی است. بساز و بفروشی و به تدریج در این مرحله شکل می گیرد و انواعی از مسکن غیررسمی را عرضه می نمایند.

تا این مرحله هنوز دولت و مقامات رسمی محلی این سکونتگاهها را به رسمیت نشناخته و حتی حس تعلق به مکان نیز در میان ساکنین شکل نگرفته و تداوم سکونت در مکان برای آنها مبهم است. (عارف حسن 1998؛ سری نیواز 1998؛ جانستون 1993)

3)شکل گیری انسجام اجتماعی و کالبدی و بلوغ نسبی ساختار اجتماعی و کالبدی سکونتگاه

در این مرحله امنیت تصرف تأمین شده و در چالش طاقت فرسای ساکنین برای تأمین خدمات و زیر ساخت ها، آنها به نوعی سازمان یافتگی دست می یابند و شاهد پیدایش سازمانها، تشکل ها و نهادهای مردمی در این سکونتگاهها خواهیم بود. این سازمانها در برخورد با لابی های مالکین، مقامات محلی و ملی، توسعه گران و حتی برنامه ریزان و طراحان از طرق مختلف بر آنها تأثیر گذاشته و رسمیت سکونتگاه را بر آنان تحمیل می کنند! طی این مرحله رهبدان جدید و نسل دوم تولد یافته در این سکونتگاهها شکل گرفته و خواستها، نیازها و اولویت های جدید می طلبند!

با رسمی شدن سکونتگاه در تداوم تلاش این  سازمانها و نهادهای مردمی خدمات و زیر ساخت رسمی نیز تأمین شده و به تدریج سازمانها و نهادهای مردمی خدمات و زیر ساخت های رسمی نیز تأمین شده و به تدریج سازمانها، نهادها و ادارات دولتی نیز در آنها شکل می گیرند.

به موازات بهبود وضعیت خدمات زیر و روبنائی و رسمیت یافتن سکونتگاه، دسترسیها و ارتباطات بهبود یافته، خانه های قدیمی نوسازی و بهسازی می شوند و خانه های جدید با سازه مقاومتر در بافت متخلخل و ناپیوسته و نیز در اراضی دورتر از محور اصلی و هسته اولیه ساخته می شوند. اما حتی تا سالها بعد بخشی از اراضی خالی در میان بافت های پرو شکل گرفته سکونتگاه باقی می ماند!

در این مرحله ساخت مسکن خود یار الگوی اصلی خانه سازی نیست و بلکه ساخت مسکن و عرضه ؟آن توسط انبوه سازان کوچکی که به شیوه ای نزدیک به شرایط ساکنین خودرونشینان، انواعی از مسکن را با سازه نسبتاً بادوام و حتی بادوام عرضه می کنند عمومیت یافته و این عامل نیز تأثیر مهمی بر ایجاد انسجام نسبی کالبدی و ساختار بخشی سکونتگاه خواهد شد.

در همین مرحله در این سکونتگاهها شاهد و رشد و رونق تجارت و  بازرگانی و شکل گیری کارگاهها و صنایع کوچک، نهادهای آموزشی و خدماتی و رفاهی و به خصوص خرده فروشیهای متعدد هستیم و بر این اساس به تدریج تعلق مکانی شکل گرفته و ادامه سکونت در مکان  در حاشیه امنیت بیشتری قرار می گیرد. اما به موازات آن قیمت زمین، مسکن و ساختمان و نیز هزینه زنمدگی در سکونتگاه افزایش می یابد و خود به عاملی بازدارنده در فرآیند رشد و تحول سکونتگاه تبدیل می شود. از این پس شاهد جابجائی جمعیت و تغییر در ترکیب جمعیتی سکونتگاه خواهیم بود. ورود اقشار متوسط جدید و اقشار درآمدی ارتقاء یافته قدیم موجب تغییر در ساخت و بافت جمعیت و اجتماعی سکونتگاه شده و تا حدی تنوع جمعیت و اجتماعی فرهنگی و اقتصادی را افزایش می دهد. اما هنوز هم وجود ضعف های بنیادین و زیر ساختی اجتماعی- اقتصادی و کالبدی مانع تحول آنها به شهر با مفهوم علمی، جامع و فراگیر آن است. در این مرحله همراه با استقرار سازمانهای سیاسی- اداری، برای ساماندهی رشد و تحول سکونتگاه طرح و برنامه رسمی تهیه می شود و ضوابط و مقرراتی برای بهسازی و باز سازماندهی آن وضع شده و دخالتهائی از سوی نهادها و دستگاههای دولتی در ساخت و بافت سکونتگاه به منظور تنظیم و تنسیق ساخت کالبدی صورت می گیرد و اغلب آنها به دلیل ناهمخوانی با زیر ساخت های اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی سکونتگاه و بدون توجه به خواستها، نیازها، ترجیحات و اولویتهای مردم نمی توانند تأثیری بنیادی بر روند و سازوکارهای رشد و توسعه خودرو خودرو (شیوه رایج و معمول) داشته باشند اما حداکثر تأثیر آنها در حد ایجاد خیابان، میدان، ترمینال، فضای سبز و باز و امثال آن متوقف شده و از آن تأثیر بنیادی بر ماهیت کالبدی ریشه دار در ساخت اجتماعی- فرهنگی ویژه سکونتگاههای خودرو باز می مانند.

در تحلیل نهائی این سکونتگاهها حتی در مرحله بلوغ نسبی هم در جائی بین شهر و روستا متأثر از اولی و پیوسته با دومی- باقی مانده و بلکه با توجه به بنیادهای فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی و مجموعه شرایط پاگیری و رشد، نفوذ عناصر و نهادهای مدنی و فرهنگ شهری به آنها با محدودیت مواجه بوده و به کندی صورت میگیرد. (سری نیواز 1998؛ عارف حسن 1998؛ حبیبی 1371؛ خاتم 1374؛ جانستون 1993؛ الصیاد 1993)

  • توقف رشد سکونتگاه و تکثیر و توسعه ناپیوسته

در این مرحله با استقرار کامل و حاکمیت دستگاهها و نهادهای دولتی و سعی در اعمال ضوابط، مقررات و استانداردهای رسمی شهرسازی و ساختمانی و نیز تثبیت کامل و تعریف جایگاه سکونتگاه در جغرافیای سیاسی و نظام سکونتگاهی سرزمین و به موازات افزایش قابل توجه قیمت زمین و مسکن، اجاره و کلاً هزینه های زندگی تحت تأثیر زیانهای ناشی از مقیاس و تجمع، قدرت رقابت سکونتگاه خودرو با شهر مادر کاهش می یابد و جاذبه های اولیه منجر به رشد سریع جای خود را به نیروهای دافعه ای می دهند که حاصل نهائی آن توقف رشد سکونتگاه و الویت یافتن آبادیهای پیرامون در شکل نوعی توسعه ناپیوسته است؛ طی این مرحله علاوه بر تغییر مقاصد مهاجرتی از شهر مادر، بخشی از ساکنین سکونتگاه مورد نظر نیز به آبادیهای مجاور نقل مکان کرده و دور جدیدی از تحرک مکانی و فضائی و اقتصادی را تجربه می کنند! بر این مبنا رشد سریع کانونهای پیرامونی در واقع محصول توقف رشد در سکونتگاه خوروئی است که است که ممکن است در دورهای بعدی خود به عنوان مکان گرهی و مرکزی منظومه ای از خودروها عمل کرده و بخشی از خدمات برتر مورد نیاز آنها را تأمین نماید. (حبیبی 1371؛ خاتم 1378)

  • مسیر فرآیند فوق الزاماً مرحله به مرحله و همواره خطی و رو به جلو نخواهد بود بلکه متأثر از شرایط، عوامل مؤثر و تاریخچه سکونتگاه متفاوت بوده و محصول آن نیز تنوع و تفاوت در شکل، ساخت و بافت سکونتگاه خواهد بود. (سری نیواز 1998؛ الصیاد 1993)

 

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

توسط
تومان

تماس با ما

شماره تماس

برگشت به منوی تماس ها

اتصال به واتساپ

برگشت به منوی تماس ها

اتصال به تلگرام

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها