سبد خرید
0

هیچ محصولی در سبد خرید نیست.

تعاريف و مشخصات سكونتگاه هاي غيررسمي

تعاريف سكونتگاه هاي غيررسمي

1- ساکنان سكونتگاه هاي غيررسمي به معناي اعم شامل تمامي کساني است که در محدوده اقتصادي شهر ساکن هستند ولي جذب اقتصاد شهري نشده اند. جاذبه هاي شهرنشيني و رفاه شهري، اين افراد را از زادگاه خويش کنده و به سوي قطب هاي صنعتي و بازارهاي کار مي کشاند و اکثرا مهاجرين روستايي هستند که به منظور گذراندن بهتر زندگي راهي شهرها مي شوند. (زاهداني،1369، ص10)

2- سكونتگاه هاي غيررسمي به نوعي اسکان گفته مي شود که افرادي بدون اجازه و يا پرداخت اجاره بها مکان آنها را اشغال کرده وآن را سرپناه خويش قرار داده اند. اين تعريف فقط به جنبه فيزيکي سكونتگاه هاي غيررسمي پرداخته و تصرف عدواني را لازمه سكونتگاه هاي غيررسمي دانسته است. (عسگري طباطبايي، 1381، ص102)

3- به نظر عده اي از متخصصين؛ سكونتگاه هاي غيررسمي عبارت است از وضع زندگي تمام کساني که در جامعه شهري ساکنند ولي از نظر درآمد، بهره گيري از امکانات و خدمات در شرايط نامطلوبي بسر مي برند. در واقع کليه کساني که از حالت توليدي گذشته خود بيرون آمده و به صورت مازاد نيروي انساني در حاشيه شهر سکني مي گزينند و داراي يک زندگي حاشيه اي هستند.(حسين زاده دلير،1370، ص64).

4- ديويد هاروي[1] در کتاب عدالت اجتماعي و شهر ويژگي هاي محلات زاغه نشين را چنين عـنوان مي کند: محلات زاغه نشين آخرين چاره بازندگان است و در تلاش بي امان براي بدست آوردن مزاياي شهري، اين محلات از نظر مدرسه، شغل، جمع آوري زباله، روشنايي معابر، خدمات اجتماعي و هر چيز ديگري که به طور دسته جمعي فراهم مي شود نيز بازنده هستند، محله زاغه نشين محله اي است که جمعيت آن نميتواند در روند رقابت براي کالاها و خدمات عمومي به نحو موثري شرکت جويد و بدين ترتيب کنترلي بر نحوه توزيع اين خدمات و کالاها ندارد. (هاروي،1376، ص72)

5- رابرت ازرا پارک[2] با الهام گرفتن از عقايد و افکار استاد خود جورج زميل جامعه شناس آلماني، در مقاله اي تحت عنوان «مهاجرت انساني و انسان حاشيه نشين» مفهوم انسان با سکونت غيررسمي را چنين تعريف مي کند:

انسان با سکونت غيررسمي شخصيتي است که از حاصل برخورد يا پيوند دو نظام فرهنگي متفاوت و احيانا متخاصم ظهور مي کند. چنين موجود دورگه­اي در زمان واحد نسبت به هر دو نظام فرهنگي احساس بستگي دارد ولي در عين حال خود را نسبت به هيچ کدام متعلق و متمايل نمي داند. (پيران،  1366، ص52)

6- ساکنان سکونتگاه هاي غيررسمي، اکثر افراد مهاجر روستايي و عشاير هستند که اغلب فاقد مهارت لازم شهري و بعضا غيرماهرند. اين افراد بيشتر به علت عوامل رانش زادگاه خود و کمتر به دليل عوامل جاذبه شهري، زادگاه خود را ترک کرده و به شهرها روي مي آورند آنها به دليل عدم تطبيق با فرهنگ و محيط شهر و بر اثر عوامل پس ران شهري جذب محيط هاي شهري نمي شوند و به تدريج با طبقات محروم شهر درآميخته و در کانون هايي به هم پيوسته و يا جدا از يکديگر در بخش هاي نامرغوب شهر سکني مي گزينند به صورتي که محل سکونت و متعارف شهري، آشکارا مغايرت دارد و مالکيت آن غالبا غصبي است. اگرچه، محلات سكونتگاه هاي غيررسمي در داخل يا حاشيه شهر قرار دارند، ليکن از لحاظ اجتماعي، اقتصادي اين گروه اکثراً جذب نظام اقتصادي، اجتماعي شهر نشدند و به لحاظ فرهنگي و سياسي نيز در انزوا هستند. (سليماني و کلاني فرد،1376، ص101)

8- سرينيواس[3] در تعريف سكونتگاه هاي غيررسمي آن را به عنوان ناحيه اي مسكوني كه بدون حقوق قانوني در قبال زمين و يا بدون  مجوز از مراجع قانوني، به منظور ساخت و ساز توسعه يافته است و به دليل موقعيت شبه قانوني يا غيرقانوني شان معمولا داراي زير ساخت ها و خدمات ناكافي مي باشند، مي شناسد. (Sinivas,1997, p1) در اين تعريف سرينيواس كوشيده است پديده سكونتگاه هاي غيررسمي را با جنبه غيرقانوني و تصرف عدواني زمين در ارتباط بگذارد و از اين رهگذر كمبود زيرساخت ها و كيفيت نامطلوب زندگي را برآيند صرف از غيرقانوني بودن نواحي مسكوني فوق معرفي مي نمايد.

با توجه به تمامي تعاريفي که ذکر گرديد به نظر مي رسد تعابير و تعميم هاي عجولانه مکاني ـ زماني اين مفهوم، ماهيت اصلي آن را مشکل کرده است، سكونتگاه هاي غيررسمي را در يک مفهوم کلي مي توان نوعي شيوه زندگي شديدا متفاوت با ساير شيوه هاي معمول زندگي در شهر دانست، که اين تفاوت ها را مي توان در زمينه سياسي، اجتماعي، فرهنگي، اقتصادي و کالبدي بيان کرد.

 

 مشخصات و ویژگیهای بخش غیر رسمی

به دلیل گستردگی و ابعاد گوناگون، تعریف بخش غیر رسمی اقتصاد و نمودهای اجتماعی و فضائی آن مشکل است؛ مضاف بر این در کشورهای جهان سوم مرزهای دو بخش رسمی و غیر رسمی آنقدر روشن، صریح و شفاف نبوده و بلکه رابطه داده- ستانده ای این دوبخش به حدی زیاد است که به سختی می توان آنها را ا هم جدا کرد. در عین حال معیارهائی چون وجود نظام سازمانی مشخص، ساختار مهارت و آموزش، نحوه عملکرد، وجود یا عدم وجود مجوزها و کنترل های رسمی، ساختار بازار، عرضه و تقاضا، نظام تولیدی و توزیعی، نوع فن آوری، نحوه ارتباط با واحد خانوار، اندازه فعالیت و ….. شاخص هائی هستند که می توان با توجه به آن ها بخش رسمی را از غیر رسمی تا حدودی متمایز کرد. نکته مهم در این رابطه آن است که بخش غیر رسمی نوعی فرآیند و بخش مهمی از مجموعه نظام زیستی اکثریت شهروندان جهان سوم را شامل می شود که مسکن و محیط مسکونی محور میانی و اساسی آنرا تشکیل می دهد.

دیوید دراکاکیس اسمیت در رابطه با تعریف و مشخصه های بخش رسمی اشاره می کند که:

«مفهوم بخش غیر رسمی ریشه هایش به دهه 1930 بر می گردد که برخی پژوهشگران مدعی بودند که توسعه مدرن سنتی را جذاب نمی کند، بلکه تنها دوشادوش نوعی سیستم دو گانه ادامه حیات می دهد؛ در اواسط دهه 1970 اصطلاح بخش غیر رسمی (I/S) به وسیله هارت رایج شد تا جایگزین اصطلاحاتی چون بخش بازار، در مقابل کارخانه ای، بخش سنتی در مقابل مدرن و امثال آن شود» (اسمیت، 1377: 86-85)

اسمیت ویژگی های بخش رسکمی را در مقابل غیر رسمی را به شرح جدول شرح می دهد:

ویژگی های بخش رسمی و غیر رسمی(اسمیت؛ 1377: 87)

بخش غیر رسمی
بخش رسمی
ورود آسان
تسلط داده ها محلی (اتکا به شرط محلی و بومی)
تسلط دارائی خانواده (اتکا بردارائی خانوار)
فعالیت کوچک مقیاس (و کارگاهی)
نظام تولیدی کاربر
فن آوری سنتی و محلی
مهارت غیر کلاسیک و غی مدرسه ای (آموزش غیر رسمی)
بازار نامنظم/ رقابتی
فقدان مجوز، تعرفه، مالیات ………
ورود مشکل (و با شرایط از پش تعیین شده9 رسمی)
اتکا بر داده های خارجی و شرایط غیر محلی و غیر بومی
اتکا بر شراکت و دارائی شرکتی
فعالیت بزرگ مقیاس( کارخانه ای)
نظام تولیدی سرمایه بر
فن آوری فرامحلی و پیشرفته و به روز
مهارتهای کلاسیک و آموزشی رسمی
بازارهای مطمئن (اتکا بر بازاریابی و بازار هدف)
وجود مجوزها، مصوبه هاغ، تعرفه و مالیاتها……

اسمیت بر شمول و فراگیری بخش غیر رسمی تأکید و اشاره می کند که:

«بخش غیر رسمی نه تنها تولید صنعتی را در بر می گیرد، بلکه کلیه جنبه های زندگی فقرا را به ضمیمه خدماتی چون تدارک و فروش غذا، آموزش، مراقبت های بهداشتی سنتی، و شاید آشکارترین این موارد یعنی ساختمان مساکن حاشیه ای را نیز در بر می گیرد. که ظاهراً همه اینها نیازهای گروههای کم درآمد را برآورده ساخته و این کار خارج از کنترل مقامات (رسمی) اعمال می گردد……… با توجه به گسترش و تنوع بخش غیر رسمی، ایجاد تصویری تعمیم یافته از آن بسیار مشکل است….. چیزیکه نظر ناظران و محققان را جلب کرده، ماهیت خود بسندگیث (استقلال) ظاهری بخش غیر رسمی است……. بخش اعظم پژوهشهای جدید (دهه 70 و 80) روشن ساخت که عملاً شناخت اینکه چه چیز و چه کسی این بخش (غیر رسمی) را تشکیل می دهد تا چه حد مشکل است…… دامنه وسیعی از مشاغل و خدمات در هر دو بخش (رسمی و غیر رسمی) در کشورهای جهان سوم یافت می شود که غالباً نبود مجوز رسمیث ملاک طبقه بندی آنهاست و نه سازمان یا کارکرد آنها»(اسمیت؛1377: 91و86).

برودر، بهلند و اسکارپاسی یکی از محورهای اساسی نظریه های مرتبط با سکونتگاههای خودروی حاشیه کلانشهرها بخش غیر رسمی دانسته و اشاره می کنند که:

«….. محور دوم به اهمیت بخش غیر رسمی یا خاکستریِ اقتصاد در مناطق پیش شهری تأکید می کنند؛ آنها بر (مشخصه های این بخش چون) تولید کالائی کوچک مقیاس ( Deble, 1989: de stool, 1988) ساخت چند شغلی (Hart, 1973)، واحد مسکونی خودساخته (Gahuam, 1977)، مشارکت در نهادها و انجمن های خیریه غیر رسمی (fisher, 1984 Scwider, 1989) و اشتغال در فعالیت های غیر مجاز (sundarma, 1988) تأکید دارند… در تمام کشورهای جهان سوم حدود 30 تا 70 در صد جمعیت فعال اقتصادی شهرها در بخش غیر رسمی اقتصاد به کار اشتغال دارد.(W.R.I,) (1990) (Browder et al, 1995: 312,13)

مینو رفیعی، کمال اطهاری و دیگران در «حاشیه نشینی: آثار و پیامدمدها» ویژگیهای بخش غی رسمی را به شرح زیر بر می شمارند.

«- اتکا به منابع داخلی- مالکیت های خانوادگی- فعالیت های اقتصادی محدود و فردی- فن آوری کاربر- کسب مهارت خارج از نظام آموزشی رسمی- بازار رقابت بدون نظارت قانونی»(رفیعی و اطهای، 1372)

«آنها اسکان غیر رسمی را شامل همه انواع حاشیه نشینی، رشد خودرو، رشد بی برنامه …. نوعی واکنش به برنامه ریزی و قواعد رسمی برنامه ریزی شهری و ساختمانی می دانند که مردم خود بنا به ضرورت- برای ارتقاء و حفظ حیاتشان به کار می گیرند.» (رفیعی و اطهاری، 1374)



1  David, Harvey

2  Robert E, Park

1  Hari, Sirinivas

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

توسط
تومان

تماس با ما

شماره تماس

برگشت به منوی تماس ها

اتصال به واتساپ

برگشت به منوی تماس ها

اتصال به تلگرام

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها

برگشت به منوی تماس ها